અર્વાચીન ગુજરાતી સાહિત્યના પ્રભાતના પ્રથમ કવિ &ndash; સમાજ સુધારણા, અંધશ્રદ્ધા અને બાળલગ્ન વિરુદ્ધના અગ્રણી લેખક; 25 માર્ચ 1898માં અવસાન, 2010થી 'કવિશ્વર દલપતરામ એવોર્ડ' એનાયત થાય છે &ndash; આજે તેમની જન્મજયંતિ પર શ્રદ્ધાંજલિ
ગુજરાતી સાહિત્ય જગતને આગવી ઓળખ અપાવનાર અને અર્વાચીન ગુજરાતી સાહિત્યના પ્રભાતના પ્રથમ કવિ તરીકે જાણીતા કવિશ્વર દલપતરામ ડાહ્યાભાઈ ત્રવાડીની આજે જન્મજયંતિ છે. તેમના અમર કાવ્યો જેમ કે "સાગ ઉપર કાગ બેઠો, રથે બેઠાં રાણી, બંદા બેઠા માંચીએ ને દુનિયા ડહોળે પાણી!" આજે પણ લોકમુખે રમી રહ્યા છે અને ગુજરાતની શાળાઓ-કોલેજોમાં અભ્યાસ કરાવાય છે.
જીવન અને કાર્ય
<ul dir="auto">
<li>જન્મ અને શિક્ષણ: દલપતરામનો જન્મ 21 જાન્યુઆરી 1820માં સૌરાષ્ટ્રના વઢવાણ (સુરેન્દ્રનગર જિલ્લો)માં શ્રીમાળી બ્રાહ્મણ પરિવારમાં થયો હતો. પિતા ડાહ્યાભાઈ ત્રવાડી કર્મકાંડના વ્યવસાયને કારણે 'ડાહ્યા વેદિયા' તરીકે જાણીતા હતા. દલપતરામે ગામઠી નિશાળમાં અક્ષરજ્ઞાન મેળવ્યું અને આઠ વર્ષની વયથી સામવેદનો અભ્યાસ કર્યો. મૂળી ગામમાં દેવાનંદ સ્વામી પાસે પિંગળ અને અલંકાર શાસ્ત્રનું જ્ઞાન મેળવ્યું અને સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયની દીક્ષા લીધી. અમદાવાદમાં સારસ્વત વ્યાકરણ અને કુવલયાનંદનો અભ્યાસ કર્યો.</li>
</ul>
&nbsp;
<ul dir="auto">
<li>સાહિત્યિક યોગદાન: તેમની પ્રથમ કવિતા 'બાપાની પીંપર' (1845) હતી. નાનપણમાં 'કમળલોચિની' અને 'હીરાદંતી' નામની વાર્તાઓ દોહા-ચોપાઈમાં રચી. 'જ્ઞાનચાતુરી' નામનો ઉપદેશાત્મક કાવ્યગ્રંથ પણ રચ્યો. તેમના કાવ્યોમાં સમાજ સુધારણા અને રમુજી શૈલી જોવા મળે છે.</li>
</ul>
&nbsp;
<ul dir="auto">
<li>સમાજ સુધારણા: અમદાવાદમાં સમાજ સુધારણાની ચળવળમાં અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી. અંધશ્રદ્ધા, જાતિવાદ, બાળલગ્ન વિરુદ્ધ લેખો લખ્યા. 'વેનચરિત્ર'માં વિધવા પુનર્લગ્નનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો. તેમના પુત્ર કવિ ન્હાનાલાલ હતા.</li>
</ul>
&nbsp;
<ul dir="auto">
<li>મૃત્યુ અને વારસો: 25 માર્ચ 1898ના રોજ અમદાવાદમાં 78 વર્ષની વયે અવસાન થયું. 2010થી 'કવિશ્વર દલપતરામ એવોર્ડ' એનાયત થાય છે. અમદાવાદમાં લાંબેશ્વરની પોળમાં 'કવિ દલપતરામ ચોક' અને 120 કિલોનું બાવલું સ્મારક છે.</li>
</ul>
&nbsp;
સોશિયલ મીડિયા અને અપડેટ્સ સોશિયલ મીડિયા પર <a title="#DalpatramPunyatithi, #GujaratiSahitya" href="#DalpatramPunyatithi,%20#GujaratiSahitya" target="_blank" rel="noopener">#DalpatramPunyatithi, #GujaratiSahitya</a> અને <a title="#KavishwarDalpatram" href="#KavishwarDalpatram" target="_blank" rel="noopener">#KavishwarDalpatram</a> ટ્રેન્ડ કરી રહ્યા છે. ઘણા યુઝર્સ તેમના કાવ્યો શેર કરીને શ્રદ્ધાંજલિ આપી રહ્યા છે. કેટલાકે લખ્યું: "દલપતરામના કાવ્યો આજે પણ પ્રસ્તુત છે, તેમનું યોગદાન અમર છે." "ગુજરાતી સાહિત્યના પિતા જેવા કવિને નમન."
આજે તેમની જન્મજયંતિ પર તેમના કાવ્યો વાંચીને તેમને યાદ કરીએ!&nbsp; <a title="#Dalpatram #GujaratiLiterature" href="#Dalpatram%20#GujaratiLiterature" target="_blank" rel="noopener">#Dalpatram #GujaratiLiterature</a>
&nbsp;
દલપતરામની કેટલીક પ્રસિદ્ધ પંક્તિઓ:
<ul dir="auto">
<li>"સાગ ઉપર કાગ બેઠો, રથે બેઠાં રાણી, બંદા બેઠા માંચીએ ને દુનિયા ડહોળે પાણી!"</li>
<li>"અક્કલ ઉધારે ના મળે, હેત ન કાટ વેચાય, રૂપ ઉછીનું ના મળે, પ્રીત પરાણે ન થાય."</li>
<li>"જ્ઞાનચાતુરી" અને અન્ય ઉપદેશાત્મક કાવ્યોમાં સમાજને જાગૃત કર્યા.</li>
</ul>
આ પંક્તિઓ તેમનો વારસો આજે પણ જીવંત છે!&nbsp;

ગુજરાતી સાહિત્ય જગતને આગવી ઓળખ અપાવનાર ગુજરાતી કવિ દલપતરામ

'સાગ ઉપર કાગ બેઠો, રથે બેઠાં રાણી...' જેવા અમર કાવ્યોના રચયિતા

January 21, 2026 | 10:11 IST