કારતક માસના શુક્લ પક્ષની બીજી તારીખે ઉજવાતો ભાઈબીજનો તહેવાર ભાઈ-બહેનના અતૂટ પ્રેમ અને સ્નેહનું પ્રતીક છે. દિવાળીના ઉત્સવ પછી આવતો આ તહેવાર દેશભરમાં ભાઈદૂજ, ભાઈ ટીકા, યમ દ્વિતિયા કે ભાત્રી દ્વિતિયા જેવા નામે ઓળખાય છે. આ દિવસે બહેનો પોતાના ભાઈની લાંબી આયુ, સમૃદ્ધિ અને સુખ માટે પ્રાર્થના કરે છે, જ્યારે ભાઈઓ બહેનના ઘરે જઈ પ્રેમપૂર્વક ભોજન ગ્રહણ કરે છે. રક્ષાબંધનની જેમ ભાઈબીજ પણ ભાઈ-બહેનના પવિત્ર બંધનની મહેક ફેલાવે છે. આજે આપણે આ તહેવારના મહત્વ અને તેની પૌરાણિક કથા વિશે જાણીશું.
 યમરાજ અને યમુનાજીની પૌરાણિક કથા
 ભાઈબીજની ઉજવણી પાછળ યમરાજ અને તેમની બહેન યમુનાજીની એક પૌરાણિક કથા જોડાયેલી છે. પૌરાણિક માન્યતા અનુસાર, યમુનાજી ઘણા સમયથી પોતાના ભાઈ યમરાજને ઘરે ભોજન માટે આમંત્રણ આપતાં હતાં, પરંતુ યમરાજ પોતાના કાર્યોમાં વ્યસ્ત હોવાથી બહેનને ત્યાં જઈ શકતા ન હતા. એક દિવસ, કારતક શુક્લ દ્વિતિયાના શુભ દિવસે, યમરાજ યમુનાજીના ઘરે ભોજન માટે ગયા. યમુનાજીએ ભાઈનું હૃદયપૂર્વક સ્વાગત કર્યું અને તેમના મનપસંદ વ્યંજનો બનાવીને પ્રેમથી જમાડ્યા. આથી પ્રસન્ન થઈને યમરાજે યમુનાજીને વરદાન આપ્યું કે, &ldquo;આ દિવસે જે ભાઈ પોતાની બહેનના ઘરે જઈને ભોજન કરશે, તેના જીવનની તમામ તકલીફો દૂર થશે અને તેનું અપમૃત્યુ ટળશે.&rdquo; આ કથાથી પ્રેરાઈને ભાઈબીજનો તહેવાર ઉજવાય છે, જે ભાઈ-બહેનના પ્રેમનું પ્રતીક બન્યો છે.
 ભાઈબીજની વિધિ: પ્રેમ અને શ્રદ્ધાનો સમન્વય
 ભાઈબીજના દિવસે બહેનો શુભ મુહૂર્તમાં ભાઈનું આગમન થતાં તેની આરતી ઉતારે છે અને કપાળે તિલક લગાવે છે. આ પછી, ભાઈના હાથમાં દુર્વા (ઘાસની લીલી ડાળી) આપવામાં આવે છે, જે ગણપતિ ભગવાનને ચઢાવવામાં આવે છે. આ દુર્વા આપવાનું શુભ માનવામાં આવે છે, કારણ કે તે ભાઈના જીવનના દુઃખ-દર્દ દૂર કરે છે. બહેનો ભાઈની લાંબી આયુ અને સમૃદ્ધિ માટે પ્રાર્થના કરે છે અને પ્રેમપૂર્વક ભોજન પીરસે છે.
 આ ઉપરાંત, આ દિવસે &lsquo;યમનો દીવો&rsquo; કરવાની પણ પરંપરા છે. આ વિધિમાં એક વાસણમાં પાણી ભરી, તેમાં લીલા રંગના બે કોડિયા લઈ, એક ઊંધો અને બીજો સીધો મૂકીને દીવો પ્રગટાવવામાં આવે છે. આ દીવો ઘરના ઉંબરાની બહાર મૂકવામાં આવે છે, જેનાથી ભાઈના જીવનમાં કોઈ તકલીફ આવે નહીં અને અપમૃત્યુ ટળે. આ વિધિ યમરાજના આશીર્વાદથી ભાઈની સલામતીનું પ્રતીક છે.
 ભાઈબીજનું મહત્વ: પવિત્ર બંધનની ઉજવણી
 ભાઈબીજનો તહેવાર ભાઈ-બહેનના પવિત્ર અને અતૂટ બંધનને ઉજાગર કરે છે. આ દિવસે બહેનો ભાઈની સલામતી, સ્વાસ્થ્ય અને સફળતા માટે પ્રાર્થના કરે છે, જ્યારે ભાઈઓ બહેનના પ્રેમ અને સન્માનની કદર કરે છે. આ તહેવાર માત્ર ધાર્મિક જ નહીં, પરંતુ સામાજિક રીતે પણ મહત્વનો છે, કારણ કે તે પરિવારના સભ્યોને એકબીજા સાથે જોડાવાનો અવસર આપે છે. ગુજરાતમાં આ દિવસે ઘરોમાં વિશેષ વાનગીઓ, મીઠાઈઓ અને પ્રેમથી ભરેલું વાતાવરણ જોવા મળે છે.
 આધુનિક સમયમાં ભાઈબીજ
 આધુનિક સમયમાં, શહેરીકરણ અને વ્યસ્ત જીવનશૈલીને કારણે ઘણા લોકો આ પરંપરાઓને સરળ રીતે ઉજવે છે. જોકે, ગુજરાતના ગામડાઓ અને પોળોમાં આ તહેવાર હજુ પણ પરંપરાગત રીતે ઉજવાય છે. બહેનો આજે પણ ભાઈને તિલક કરી, દુર્વા આપી અને યમનો દીવો પ્રગટાવી પોતાનો પ્રેમ અને શ્રદ્ધા વ્યક્ત કરે છે. આ પરંપરાઓ નવી પેઢીને સંસ્કૃતિ અને વારસા સાથે જોડે છે.
 ભાઈબીજનો તહેવાર ભાઈ-બહેનના પ્રેમ, વિશ્વાસ અને એકબીજા પ્રત્યેની જવાબદારીની યાદ અપાવે છે. યમરાજ અને યમુનાજીની કથા આપણને શીખવે છે કે પ્રેમ અને સ્નેહની શક્તિ જીવનની તમામ મુશ્કેલીઓને દૂર કરી શકે છે. આ નવા વર્ષે, ચાલો ભાઈબીજની પરંપરાઓને જીવંત રાખીએ અને આપણા સંબંધોને વધુ મજબૂત કરીએ. આપ સૌને ભાઈબીજની હાર્દિક શુભેચ્છાઓ!

ભાઈ-બહેનના પવિત્ર બંધનની ઉજવણી

: ભાઈ-બહેનના પવિત્ર બંધનની ઉજવણી, યમરાજ અને યમુનાજીની કથા

October 20, 2025 | 13:59 IST