દવા વેચનારાઓ માટે મહત્વના સમાચાર! જાહેરાતના નિયમોમાં ફેરફારથી શું બદલાઈ શકે છે?

Drug Advertising Rules:કેન્દ્ર સરકાર પ્રિસ્ક્રિપ્શન દવાઓની જાહેરાત પર નિયંત્રણો વધુ કડક બનાવવાની તૈયારી કરી રહી છે. કેન્દ્રીય સ્વાસ્થ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલયે ડ્રગ્સ રૂલ્સ, 1945માં સુધારો કરવા માટે ડ્રાફ્ટ નિયમો જાહેર કર્યા છે. આ પ્રસ્તાવ હેઠળ દવા બનાવતી કંપનીઓ ઉપરાંત મેડિકલ સ્ટોર, જથ્થાબંધ દવા વેપારીઓ અને ડિસ્ટ્રિબ્યુટર્સને પણ જાહેરાત સંબંધિત નિયમોના દાયરામાં લાવવાની જોગવાઈ છે. પ્રસ્તાવ મુજબ, શેડ્યૂલ H, H1 અને X હેઠળ આવતી દવાઓની જાહેરાત કરવા માટે કેન્દ્ર સરકારની અગાઉથી મંજૂરી લેવી જરૂરી બની શકે છે. આ પગલાનો હેતુ દવાઓના અનધિકૃત પ્રચારને રોકવા, દવા વેચાણ અને વિતરણ પર દેખરેખ મજબૂત કરવા તથા તબીબી સલાહ વિના દવાઓના ઉપયોગથી ઊભા થતા જોખમો ઘટાડવાનો છે. કેન્દ્રીય સ્વાસ્થ્ય મંત્રાલયે આ અંગે 9 ઑક્ટોબર, 2026ના રોજ માહિતી જાહેર કરી હતી.

ડ્રગ્સ રૂલ્સ, 1945માં શું ફેરફાર કરવાનો પ્રસ્તાવ છે?

સ્વાસ્થ્ય મંત્રાલયે 28 સપ્ટેમ્બર, 2026ના રોજ ગેઝેટ નોટિફિકેશન નંબર G.S.R. 861(E) દ્વારા સુધારાનો મુસદ્દો જાહેર કર્યો હતો. તેમાં ડ્રગ્સ રૂલ્સ, 1945ના નિયમ 65માં પેટા-નિયમ (22) ઉમેરવાની દરખાસ્ત છે. હાલના નિયમો હેઠળ શેડ્યૂલ H, H1 અને Xની દવાઓની જાહેરાત પર નિયંત્રણો મુખ્યત્વે દવા ઉત્પાદકોને લાગુ પડે છે. મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, દવાઓના છૂટક અને જથ્થાબંધ વેચાણ તથા વિતરણ સાથે સંકળાયેલા લાઇસન્સધારકો માટે આવી જોગવાઈઓ સ્પષ્ટ રીતે આવરી લેવામાં આવી નહોતી. નવા પ્રસ્તાવમાં દવાઓનો સંગ્રહ કરતા, વેચાણ માટે પ્રદર્શિત કરતા, વેચાણ માટે રજૂ કરતા, વેચતા અથવા વિતરણ કરતા લાઇસન્સધારકોને પણ આવરી લેવાની વાત છે. જો આ સુધારો અંતિમ સ્વરૂપ પામશે, તો દવા વેપારીઓએ પણ સંબંધિત જાહેરાત નિયમોનું પાલન કરવું પડી શકે છે.

શેડ્યૂલ H, H1 અને Xની દવાઓ કઈ છે?

શેડ્યૂલ H, H1 અને Xમાં એવી દવાઓનો સમાવેશ થાય છે, જે લાગુ નિયમો મુજબ ડૉક્ટરના પ્રિસ્ક્રિપ્શન પર જ વેચવાની હોય છે. તેમાં કેટલીક એન્ટિબાયોટિક્સ, માનસિક અસર કરતી દવાઓ અને અન્ય પ્રિસ્ક્રિપ્શન આધારિત દવાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ દવાઓનો ઉપયોગ યોગ્ય તબીબી સલાહ અને દેખરેખ હેઠળ કરવો જરૂરી છે. સરકારના પ્રસ્તાવનો ઉદ્દેશ્ય આવી દવાઓના અનધિકૃત પ્રચારને અટકાવવાનો અને લોકો દ્વારા પોતાની રીતે દવા લેવાના જોખમો ઘટાડવાનો છે. જોકે, આ દરખાસ્તનો અર્થ એ નથી કે દરેક પ્રકારની દવાની જાહેરાત પર એકસરખું નિયંત્રણ લાગુ થશે.

DTABની બેઠક બાદ તૈયાર થયો ડ્રાફ્ટ

આ પ્રસ્તાવ ડ્રગ્સ ટેકનિકલ એડવાઇઝરી બોર્ડ (DTAB) ની 93મી બેઠકમાં થયેલી ચર્ચા બાદ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. આ બેઠક 16 ફેબ્રુઆરી, 2026ના રોજ યોજાઈ હતી. તેમાં દવાઓના વેચાણ અને વિતરણ માટે લાઇસન્સ ધરાવતા લોકો તથા સંસ્થાઓની જાહેરાતોને નિયંત્રિત કરવા માટે યોગ્ય જોગવાઈઓની જરૂરિયાત પર વિચાર કરવામાં આવ્યો હતો.

જનતા અને દવા ઉદ્યોગ પાસેથી મંગાવ્યાં સૂચનો

કેન્દ્ર સરકારે ડ્રાફ્ટ નિયમો અંગે સામાન્ય જનતા અને સંબંધિત પક્ષો પાસેથી વાંધા તથા સૂચનો મંગાવ્યાં છે. ગેઝેટમાં મુસદ્દાની નકલો જાહેર જનતા માટે ઉપલબ્ધ કરાવ્યાની તારીખથી 30 દિવસની અંદર પ્રતિસાદ આપી શકાય છે. પ્રાપ્ત સૂચનોની સમીક્ષા કર્યા બાદ સરકાર સુધારાને અંતિમ સ્વરૂપ આપશે. હાલ આ નિયમો પ્રસ્તાવિત તબક્કામાં છે. અંતિમ મંજૂરી અને અમલ અંગેની સ્થિતિ માટે સરકારની સત્તાવાર જાહેરાત જોવી જરૂરી છે. મેડિકલ સ્ટોર, હોલસેલર અને દવા વિતરકોએ આ પ્રસ્તાવ પર નજર રાખવી જોઈએ, કારણ કે તે પ્રિસ્ક્રિપ્શન દવાઓની જાહેરાત સંબંધિત જવાબદારીઓમાં ફેરફાર લાવી શકે છે. કેન્દ્ર સરકાર પ્રિસ્ક્રિપ્શન દવાઓની જાહેરાત પર નિયંત્રણો વધુ કડક બનાવવાની તૈયારી કરી રહી છે. કેન્દ્રીય સ્વાસ્થ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલયે ડ્રગ્સ રૂલ્સ, 1945માં સુધારો કરવા માટે ડ્રાફ્ટ નિયમો જાહેર કર્યા છે. આ પ્રસ્તાવ હેઠળ દવા બનાવતી કંપનીઓ ઉપરાંત મેડિકલ સ્ટોર, જથ્થાબંધ દવા વેપારીઓ અને ડિસ્ટ્રિબ્યુટર્સને પણ જાહેરાત સંબંધિત નિયમોના દાયરામાં લાવવાની જોગવાઈ છે. પ્રસ્તાવ મુજબ, શેડ્યૂલ H, H1 અને X હેઠળ આવતી દવાઓની જાહેરાત કરવા માટે કેન્દ્ર સરકારની અગાઉથી મંજૂરી લેવી જરૂરી બની શકે છે. આ પગલાનો હેતુ દવાઓના અનધિકૃત પ્રચારને રોકવા, દવા વેચાણ અને વિતરણ પર દેખરેખ મજબૂત કરવા તથા તબીબી સલાહ વિના દવાઓના ઉપયોગથી ઊભા થતા જોખમો ઘટાડવાનો છે. કેન્દ્રીય સ્વાસ્થ્ય મંત્રાલયે આ અંગે 9 ઑક્ટોબર, 2026ના રોજ માહિતી જાહેર કરી હતી.

ડ્રગ્સ રૂલ્સ, 1945માં શું ફેરફાર કરવાનો પ્રસ્તાવ છે?

સ્વાસ્થ્ય મંત્રાલયે 28 સપ્ટેમ્બર, 2026ના રોજ ગેઝેટ નોટિફિકેશન નંબર G.S.R. 861(E) દ્વારા સુધારાનો મુસદ્દો જાહેર કર્યો હતો. તેમાં ડ્રગ્સ રૂલ્સ, 1945ના નિયમ 65માં પેટા-નિયમ (22) ઉમેરવાની દરખાસ્ત છે. હાલના નિયમો હેઠળ શેડ્યૂલ H, H1 અને Xની દવાઓની જાહેરાત પર નિયંત્રણો મુખ્યત્વે દવા ઉત્પાદકોને લાગુ પડે છે. મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, દવાઓના છૂટક અને જથ્થાબંધ વેચાણ તથા વિતરણ સાથે સંકળાયેલા લાઇસન્સધારકો માટે આવી જોગવાઈઓ સ્પષ્ટ રીતે આવરી લેવામાં આવી નહોતી. નવા પ્રસ્તાવમાં દવાઓનો સંગ્રહ કરતા, વેચાણ માટે પ્રદર્શિત કરતા, વેચાણ માટે રજૂ કરતા, વેચતા અથવા વિતરણ કરતા લાઇસન્સધારકોને પણ આવરી લેવાની વાત છે. જો આ સુધારો અંતિમ સ્વરૂપ પામશે, તો દવા વેપારીઓએ પણ સંબંધિત જાહેરાત નિયમોનું પાલન કરવું પડી શકે છે.

શેડ્યૂલ H, H1 અને Xની દવાઓ કઈ છે?

શેડ્યૂલ H, H1 અને Xમાં એવી દવાઓનો સમાવેશ થાય છે, જે લાગુ નિયમો મુજબ ડૉક્ટરના પ્રિસ્ક્રિપ્શન પર જ વેચવાની હોય છે. તેમાં કેટલીક એન્ટિબાયોટિક્સ, માનસિક અસર કરતી દવાઓ અને અન્ય પ્રિસ્ક્રિપ્શન આધારિત દવાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ દવાઓનો ઉપયોગ યોગ્ય તબીબી સલાહ અને દેખરેખ હેઠળ કરવો જરૂરી છે. સરકારના પ્રસ્તાવનો ઉદ્દેશ્ય આવી દવાઓના અનધિકૃત પ્રચારને અટકાવવાનો અને લોકો દ્વારા પોતાની રીતે દવા લેવાના જોખમો ઘટાડવાનો છે. જોકે, આ દરખાસ્તનો અર્થ એ નથી કે દરેક પ્રકારની દવાની જાહેરાત પર એકસરખું નિયંત્રણ લાગુ થશે.

DTABની બેઠક બાદ તૈયાર થયો ડ્રાફ્ટ

આ પ્રસ્તાવ  ડ્રગ્સ ટેકનિકલ એડવાઇઝરી બોર્ડ (DTAB) ની 93મી બેઠકમાં થયેલી ચર્ચા બાદ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. આ બેઠક 16 ફેબ્રુઆરી, 2026ના રોજ યોજાઈ હતી. તેમાં દવાઓના વેચાણ અને વિતરણ માટે લાઇસન્સ ધરાવતા લોકો તથા સંસ્થાઓની જાહેરાતોને નિયંત્રિત કરવા માટે યોગ્ય જોગવાઈઓની જરૂરિયાત પર વિચાર કરવામાં આવ્યો હતો.

જનતા અને દવા ઉદ્યોગ પાસેથી મંગાવ્યાં સૂચનો

કેન્દ્ર સરકારે ડ્રાફ્ટ નિયમો અંગે સામાન્ય જનતા અને સંબંધિત પક્ષો પાસેથી વાંધા તથા સૂચનો મંગાવ્યાં છે. ગેઝેટમાં મુસદ્દાની નકલો જાહેર જનતા માટે ઉપલબ્ધ કરાવ્યાની તારીખથી 30 દિવસની અંદર પ્રતિસાદ આપી શકાય છે. પ્રાપ્ત સૂચનોની સમીક્ષા કર્યા બાદ સરકાર સુધારાને અંતિમ સ્વરૂપ આપશે. હાલ આ નિયમો પ્રસ્તાવિત તબક્કામાં છે. અંતિમ મંજૂરી અને અમલ અંગેની સ્થિતિ માટે સરકારની સત્તાવાર જાહેરાત જોવી જરૂરી છે. મેડિકલ સ્ટોર, હોલસેલર અને દવા વિતરકોએ આ પ્રસ્તાવ પર નજર રાખવી જોઈએ, કારણ કે તે પ્રિસ્ક્રિપ્શન દવાઓની જાહેરાત સંબંધિત જવાબદારીઓમાં ફેરફાર લાવી શકે છે.