મેડિકલ સ્ટોરથી જાતે દવા લેવાની આદત? કિડની અંગે આવી ચેતવણી કેમ આવી?

નવી દિલ્હી: તાવ, માથાનો દુખાવો, શરીરમાં દુખાવો કે શરદી થતાં જ ડૉક્ટરની સલાહ લીધા વગર દવા લેવાની આદત હવે ભારે પડી શકે છે. પેઇનકિલર (Painkiller) અને એન્ટિબાયોટિક્સ (Antibiotics)નો બિનજરૂરી અથવા આડેધડ ઉપયોગ કિડનીના સ્વાસ્થ્ય માટે જોખમી બની શકે છે. Central Drugs Standard Control Organisation (CDSCO) એ 22 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ પેઇનકિલર્સ એટલે કે NSAIDs, એન્ટિબાયોટિક્સ અને Chronic Kidney Disease (CKD)ના જોખમ અંગે મહત્વપૂર્ણ સર્ક્યુલર જાહેર કર્યો છે. CDSCOની સત્તાવાર વેબસાઇટ પર આ સર્ક્યુલર “Indiscriminate use of painkillers (NSAIDs), antibiotics and associated risk of Chronic Kidney Disease” શીર્ષકથી નોંધાયેલો છે. આ ચેતવણી એવા સમયે આવી છે જ્યારે સામાન્ય તાવ કે માથાના દુખાવા માટે પણ ઘણા લોકો Self-Medication એટલે કે ડૉક્ટરની સલાહ વગર પોતાની રીતે દવા લે છે.

CDSCOએ પેઇનકિલર અંગે શું ચેતવણી આપી?

CDSCOએ ખાસ કરીને Non-Steroidal Anti-Inflammatory Drugs (NSAIDs) ના બિનજરૂરી અને આડેધડ ઉપયોગ અંગે સાવચેતી રાખવા જણાવ્યું છે. NSAIDsનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે દુખાવો અને સોજો ઘટાડવા માટેની પેઇનકિલર દવાઓ તરીકે થાય છે. પરંતુ આવી દવાઓનો વારંવાર અથવા લાંબા સમય સુધી બિનજરૂરી ઉપયોગ કરવો દરેક વ્યક્તિ માટે યોગ્ય નથી. ખાસ કરીને કિડનીની સમસ્યા ધરાવતા લોકો, ડિહાઇડ્રેશનની સ્થિતિમાં રહેલા દર્દીઓ અથવા અન્ય આરોગ્ય જોખમ ધરાવતા લોકોમાં પેઇનકિલરનો ઉપયોગ કરતી વખતે વિશેષ સાવચેતી જરૂરી છે. એટલે માત્ર માથું દુખે, તાવ આવે કે શરીરમાં દુખાવો થાય એટલે પોતાની રીતે પેઇનકિલર શરૂ કરી દેવી યોગ્ય આદત નથી.

પેઇનકિલરથી કિડનીને શું નુકસાન થઈ શકે?

કિડની શરીરમાંથી કચરો અને વધારાનું પ્રવાહી બહાર કાઢવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. કેટલીક દવાઓનો અયોગ્ય અથવા વધુ પડતો ઉપયોગ કિડની પર વધારાનો પ્રભાવ પાડી શકે છે. આ કારણે Painkiller Overuse અને Kidney Health વચ્ચેના સંબંધને ગંભીરતાથી લેવાની જરૂર છે. ખાસ કરીને જો કોઈ વ્યક્તિને પહેલેથી Kidney Disease, ડિહાઇડ્રેશન અથવા હૃદય સંબંધિત સમસ્યા હોય, તો પેઇનકિલર લેતા પહેલાં ડૉક્ટરની સલાહ લેવી મહત્વપૂર્ણ છે.

દરેક તાવ માટે એન્ટિબાયોટિક જરૂરી નથી

તાવ આવ્યો એટલે તરત એન્ટિબાયોટિક લેવાની આદત પણ ટાળવી જોઈએ. ઘણા સામાન્ય ચેપ વાયરલ હોઈ શકે છે અને આવા કિસ્સામાં એન્ટિબાયોટિક્સનો ઉપયોગ જરૂરી ન હોઈ શકે. ડૉક્ટરની સલાહ વગર વારંવાર એન્ટિબાયોટિક લેતા રહેવાથી  Antimicrobial Resistance (AMR) નું જોખમ વધે છે.

Antimicrobial Resistance એટલે શું?

જ્યારે બેક્ટેરિયા સામે ઉપયોગમાં લેવાતી કેટલીક એન્ટિબાયોટિક દવાઓ સમય જતાં અસરકારક ન રહે, ત્યારે તેને Antimicrobial Resistance અથવા AMR કહેવામાં આવે છે. સરળ ભાષામાં કહીએ તો, બિનજરૂરી રીતે એન્ટિબાયોટિક લેવાની આદત ભવિષ્યમાં જરૂરી સમયે દવાની અસરકારકતા ઘટાડવાની સમસ્યા ઊભી કરી શકે છે. આથી તાવ માટે પોતાની રીતે એન્ટિબાયોટિક શરૂ કરવી નહીં.

બચેલી એન્ટિબાયોટિક ફરીથી ન લો

ઘણા ઘરોમાં અગાઉની બીમારી પછી બચેલી દવાઓ રાખી દેવામાં આવે છે. પછી ફરીથી તાવ, ગળામાં દુખાવો અથવા અન્ય લક્ષણો દેખાય ત્યારે લોકો એ જ દવા પોતાની રીતે લેવાનું શરૂ કરે છે. આ Self-Medication ટાળવી જરૂરી છે. પહેલાં કોઈ બીમારીમાં ડૉક્ટરે જે એન્ટિબાયોટિક લખી હોય તે જ દવા પછીની બીમારીમાં પણ યોગ્ય હશે એવું જરૂરી નથી.

તેથી:

• જૂની બચેલી એન્ટિબાયોટિક પોતાની રીતે ન લો.
• અન્ય વ્યક્તિની પ્રિસ્ક્રિપ્શન દવા ન લો.
• તમારી દવા અન્ય વ્યક્તિ સાથે શેર ન કરો.
• ડૉક્ટરની સલાહ વગર એન્ટિબાયોટિકનો ડોઝ ન બદલો.
• તાવ અથવા દુખાવો વારંવાર પાછો આવે તો તબીબી તપાસ કરાવો.

કિડનીની બીમારી હોય તો પેઇનકિલર લેતા પહેલાં સાવધાન

જો તમને પહેલેથી Kidney Disease અથવા Chronic Kidney Disease (CKD) છે, તો કોઈપણ પેઇનકિલર પોતાની રીતે લેતા પહેલાં ડૉક્ટરને તમારી સ્થિતિ વિશે જણાવવી જરૂરી છે. આ ઉપરાંત ડિહાઇડ્રેશન, હૃદય સંબંધિત બીમારી અથવા અન્ય આરોગ્ય સમસ્યા હોય તો પણ દવા લેતા પહેલાં તબીબી સલાહ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. એક વ્યક્તિ માટે યોગ્ય દવા બીજી વ્યક્તિ માટે પણ યોગ્ય હોય એવું જરૂરી નથી. દવાની પસંદગી કરતી વખતે દર્દીની ઉંમર, આરોગ્ય સ્થિતિ, અન્ય બીમારીઓ અને ચાલી રહેલી દવાઓ જેવા પરિબળો ધ્યાનમાં લેવા જરૂરી છે.

CDSCOની ડોક્ટરો માટે પણ મહત્વપૂર્ણ સલાહ

CDSCOએ સામાન્ય લોકો ઉપરાંત ડોક્ટરો માટે પણ પેઇનકિલર અને એન્ટિબાયોટિક્સના ઉપયોગ અંગે માર્ગદર્શન આપ્યું છે. પેઇનકિલર લખતી વખતે દર્દીની ઉંમર, આરોગ્ય સ્થિતિ અને હાલની બીમારીઓને ધ્યાનમાં લેવાની સલાહ આપવામાં આવી છે. જ્યાં જરૂરી હોય ત્યાં સૌથી ઓછો અસરકારક ડોઝ અને શક્ય તેટલા ઓછા સમય માટે સારવાર રાખવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. ખાસ કરીને ડિહાઇડ્રેશન, હૃદયની બીમારી અથવા કિડનીની સમસ્યા ધરાવતા દર્દીઓમાં NSAIDsનો ઉપયોગ કરતી વખતે વધારાની સાવચેતી જરૂરી છે. એન્ટિબાયોટિક્સ માટે પણ યોગ્ય દવા, યોગ્ય ડોઝ અને યોગ્ય સમયગાળો નક્કી કરવો મહત્વપૂર્ણ છે.

મેડિકલ સ્ટોર અને કેમિસ્ટ માટે પણ નિયમો

પેઇનકિલર અને એન્ટિબાયોટિક્સના બિનજરૂરી ઉપયોગને રોકવામાં Chemists, Retailers અને Distributorsની ભૂમિકા પણ મહત્વપૂર્ણ છે. ભારતમાં કેટલીક દવાઓ Schedule H અને Schedule H1 હેઠળ આવે છે. આવી દવાઓના વેચાણ સાથે પ્રિસ્ક્રિપ્શન સંબંધિત નિયમો લાગુ પડે છે. એટલે ગ્રાહક માત્ર લક્ષણો જણાવે અને તેના આધારે પોતાની રીતે પ્રિસ્ક્રિપ્શન દવા શરૂ કરી દે તેવો અભિગમ ટાળવો જરૂરી છે.

હોસ્પિટલ અને હેલ્થકેર સેન્ટરો માટે પણ સૂચના

CDSCOની ચેતવણીમાં હેલ્થકેર સંસ્થાઓની ભૂમિકા પણ મહત્વપૂર્ણ છે. હોસ્પિટલો અને અન્ય આરોગ્યસંભાળ સંસ્થાઓએ દવાઓના યોગ્ય ઉપયોગ પર નજર રાખવી, પ્રિસ્ક્રિપ્શનની ચકાસણી કરવી અને દર્દીઓને જરૂરી સલાહ આપવાની વ્યવસ્થા મજબૂત કરવી જોઈએ. ખાસ કરીને Antibiotic Stewardship અને Rational Drug Use તરફ ધ્યાન આપવું જરૂરી છે, જેથી દવાઓનો ઉપયોગ જરૂરિયાત અને તબીબી સલાહ અનુસાર થાય.

સામાન્ય લોકો માટે CDSCOની મહત્વપૂર્ણ સલાહ

જો તમને તાવ, માથાનો દુખાવો અથવા શરીરમાં દુખાવો થાય તો નીચેની બાબતો ધ્યાનમાં રાખો:

1. પેઇનકિલર પોતાની રીતે વારંવાર ન લો.
2. ડૉક્ટરની સલાહ વગર એન્ટિબાયોટિક શરૂ ન કરો.
3. વાયરલ ઇન્ફેક્શન માટે પોતાની રીતે એન્ટિબાયોટિક ન લો.
4. અગાઉ બચેલી એન્ટિબાયોટિકનો ફરી ઉપયોગ ન કરો.
5. અન્ય વ્યક્તિની પ્રિસ્ક્રિપ્શન દવા ન લો.
6. તમારી દવા અન્ય વ્યક્તિ સાથે શેર ન કરો.
7. દવાનો ડોઝ પોતાની રીતે વધારશો નહીં.
8. તાવ અથવા દુખાવો વારંવાર થાય તો ડૉક્ટરની સલાહ લો.
9. કિડનીની બીમારી હોય તો પેઇનકિલર લેતા પહેલાં ડૉક્ટરને જાણ કરો.
10. ડિહાઇડ્રેશન અથવા અન્ય ગંભીર આરોગ્ય સમસ્યા હોય તો દવા લેતા પહેલાં તબીબી સલાહ લો.

ડૉક્ટરની ફી બચાવવા માટે Self-Medication ન કરો

નાની બીમારીમાં ડૉક્ટર પાસે જવાને બદલે મેડિકલ સ્ટોર પરથી દવા ખરીદી લેવી સરળ લાગે છે. પરંતુ તાવ, માથાનો દુખાવો અથવા શરીરના દુખાવાનું કારણ દરેક વખતે એકસરખું હોતું નથી. લક્ષણો થોડા સમય માટે દબાઈ જાય એટલે બીમારીનું મૂળ કારણ દૂર થયું એવું માનવું યોગ્ય નથી. ખાસ કરીને Painkiller Overuse, Antibiotic Misuse, Kidney Risk અને Antimicrobial Resistanceને ધ્યાનમાં રાખીને દવાઓનો ઉપયોગ જવાબદારીપૂર્વક કરવો જરૂરી છે.

CDSCOની ચેતવણીનો સીધો સંદેશ

પેઇનકિલર અને એન્ટિબાયોટિક સામાન્ય દવા જેવી લાગતી હોય, પરંતુ તેનો બિનજરૂરી ઉપયોગ ટાળવો જરૂરી છે. CDSCOએ 22 સપ્ટેમ્બર 2026ના સર્ક્યુલરમાં NSAIDs પેઇનકિલર્સ, એન્ટિબાયોટિક્સ અને Chronic Kidney Diseaseના સંકળાયેલા જોખમ અંગે ધ્યાન દોર્યું છે. તેથી તાવ, માથાનો દુખાવો કે શરીરમાં દુખાવો થાય ત્યારે ડૉક્ટરની સલાહ વગર દવા શરૂ કરવાની જગ્યાએ યોગ્ય તબીબી માર્ગદર્શન લેવું વધુ મહત્વપૂર્ણ છે. યાદ રાખો: યોગ્ય દવા, યોગ્ય ડોઝ અને યોગ્ય સમયગાળો — દવાઓના સુરક્ષિત ઉપયોગ માટે ત્રણેય બાબતો મહત્વપૂર્ણ છે.