કેન્સરનું કારણ માત્ર તમાકુ-દારૂ નથી! શરીરમાં છુપાયેલા આ 5 ચેપથી વધે છે જોખમ

હેલ્થ ડેસ્ક, નવી દિલ્હી: Cancerનું નામ આવે એટલે સૌથી પહેલાં તમાકુ, આલ્કોહોલ, ખરાબ લાઇફસ્ટાઇલ, વધતું વજન અને આનુવંશિક કારણો યાદ આવે છે. પરંતુ કેન્સરનું જોખમ વધારવામાં કેટલાક વાયરસ અને બેક્ટેરિયાથી થતા ચેપ પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી શકે છે. ઇન્ટરનેશનલ એજન્સી ફોર રિસર્ચ ઓન કેન્સર (IARC)ના નવા વૈશ્વિક અભ્યાસમાં ચોંકાવનારો ખુલાસો થયો છે. અભ્યાસ મુજબ 2024માં વિશ્વભરમાં અંદાજે 23 લાખ નવા કેન્સર કેસ ચેપને કારણે થયા હતા. એટલે કે તે વર્ષે નોંધાયેલા તમામ નવા કેન્સર કેસોમાં લગભગ 12 ટકા અથવા દર 8માંથી 1 કેસ ચેપ સાથે સંકળાયેલો હતો. આ અભ્યાસ The Lancet Oncologyમાં 28 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ પ્રકાશિત થયો હતો. IARCએ 2024ના વૈશ્વિક કેન્સર ડેટાના આધારે ચેપ અને કેન્સર વચ્ચેના સંબંધનું વિશ્લેષણ કર્યું છે.

કેન્સરનું જોખમ વધારતા 5 મુખ્ય ચેપ કયા છે?

IARCના અભ્યાસમાં માનવ શરીરમાં કેન્સર સાથે સંબંધ ધરાવતા 12 ચેપી એજન્ટો (infectious agents) નું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું હતું. તેમાં વાયરસ, બેક્ટેરિયા અને અન્ય ચેપી એજન્ટોનો સમાવેશ થાય છે. પરંતુ ચેપને કારણે થતા કેન્સરના લગભગ સમગ્ર વૈશ્વિક બોજમાં પાંચ મુખ્ય ચેપનો સૌથી મોટો ફાળો જોવા મળ્યો. તેમાં H. pylori, HPV, Hepatitis B, Epstein-Barr Virus અને Hepatitis Cનો સમાવેશ થાય છે.

1. H. pylori: પેટના કેન્સર સાથે સૌથી મોટી કડી

Helicobacter pylori (H. pylori) એક બેક્ટેરિયા છે, જે પેટમાં લાંબા સમય સુધી રહેતા ચેપ અને સોજા સાથે જોડાયેલો છે. IARCના 2024ના અંદાજ મુજબ H. pylori સાથે આશરે 7.6 લાખ કેન્સર કેસ સંકળાયેલા હતા. તે તમામ નવા કેન્સર કેસોના આશરે 4 ટકા જેટલા હતા. H. pyloriનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ સંબંધ પેટના કેન્સર (Stomach Cancer) સાથે જોવા મળે છે. લાંબા સમય સુધી રહેતો આ ચેપ પેટમાં ક્રોનિક સોજો પેદા કરી શકે છે, જે સમય જતાં કેન્સરના જોખમ સાથે જોડાઈ શકે છે.

2. HPV: સર્વાઇકલ કેન્સરનું મુખ્ય કારણ

Human Papillomavirus (HPV) એક સામાન્ય વાયરસ છે, પરંતુ તેના કેટલાક high-risk પ્રકારો કેન્સર સાથે મજબૂત રીતે જોડાયેલા છે. 2024માં HPV સાથે આશરે 7.5 લાખ કેન્સર કેસ સંકળાયેલા હતા. HPV ખાસ કરીને સર્વાઇકલ કેન્સર એટલે કે ગર્ભાશયના મુખના કેન્સરનું મુખ્ય કારણ છે. કેટલાક અન્ય જનનાંગ, ગુદા અને માથા-ગળાના કેન્સર સાથે પણ high-risk HPVનો સંબંધ જોવા મળે છે.

3. Hepatitis B: લિવર કેન્સરનું મોટું જોખમ

Hepatitis B Virus (HBV) લાંબા સમય સુધી શરીરમાં રહે તો ક્રોનિક ઇન્ફેક્શનનું સ્વરૂપ લઈ શકે છે. IARCના 2024ના આંકડા મુજબ Hepatitis B સાથે આશરે 3.6 લાખ કેન્સર કેસ સંકળાયેલા હતા. HBV ખાસ કરીને લિવર કેન્સર (Liver Cancer) સાથે ગંભીર રીતે જોડાયેલો છે. લાંબા સમયના Hepatitis B ચેપથી લિવરને નુકસાન થઈ શકે છે અને કેન્સરનું જોખમ વધી શકે છે.

4. Epstein-Barr Virus: લિમ્ફોમા અને પેટના કેન્સર સાથે સંબંધ

Epstein-Barr Virus (EBV) વિશ્વમાં સામાન્ય રીતે જોવા મળતો વાયરસ છે, પરંતુ તે કેટલાક કેન્સર સાથે સંકળાયેલો છે. 2024માં EBV સાથે આશરે 2.6 લાખ કેન્સર કેસ જોડાયેલા હતા. EBV કેટલાક પ્રકારના લિમ્ફોમા, નાસોફેરિંજિયલ કેન્સર અને પેટના કેન્સર સાથે સંબંધિત છે. નવા IARC વિશ્લેષણમાં EBV અને ગેસ્ટ્રિક એટલે કે પેટના કેન્સર વચ્ચેના નવા પુરાવાને પણ સામેલ કરવામાં આવ્યા છે.

5. Hepatitis C: લિવરને નુકસાન પહોંચાડતો ચેપ

Hepatitis C Virus (HCV) પણ લાંબા સમય સુધી શરીરમાં રહેતો ચેપ બની શકે છે અને મુખ્યત્વે લિવરને અસર કરે છે. IARCના અંદાજ મુજબ 2024માં HCV સાથે આશરે 1.6 લાખ કેન્સર કેસ સંકળાયેલા હતા. લાંબા સમયનો Hepatitis C ચેપ લિવર કેન્સરના જોખમ સાથે જોડાયેલો છે.

ચેપ શરીરમાં કેન્સરનું જોખમ કેવી રીતે વધારે છે?

આ બાબતમાં સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે દરેક ઇન્ફેક્શનથી કેન્સર થતું નથી. કેટલાક ચેપ લાંબા સમય સુધી શરીરમાં રહે ત્યારે સતત ક્રોનિક ઇન્ફ્લેમેશન (લાંબા સમયનો સોજો), કોષોને નુકસાન અથવા કોષોમાં અન્ય ફેરફારો સર્જી શકે છે. આવા લાંબા ગાળાના ફેરફારો કેટલાક કેન્સરના વિકાસ સાથે જોડાઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, H. pylori પેટમાં લાંબા સમયનો સોજો પેદા કરી શકે છે, જ્યારે Hepatitis B અને Hepatitis C લાંબા સમયના લિવર ઇન્ફેક્શન દ્વારા લિવર કેન્સરના જોખમ સાથે જોડાયેલા છે.

ચેપથી થતા કેન્સરનો બોજ ક્યાં સૌથી વધારે છે?

ચેપથી સંબંધિત કેન્સરનો બોજ દુનિયાના દરેક વિસ્તારમાં સમાન નથી. IARCના અભ્યાસ મુજબ ઓછી અને મધ્યમ આવક ધરાવતા દેશોમાં ચેપ સાથે સંકળાયેલા કેન્સરના આશરે 77 ટકા કેસ જોવા મળ્યા હતા. વિશ્વના વિસ્તારોમાં પૂર્વ એશિયામાં સૌથી વધુ કેસ નોંધાયા હતા. અહીં આશરે 9.9 લાખ ચેપ-સંબંધિત કેન્સર કેસ હતા, જે વૈશ્વિક infection-linked cancer burdenના લગભગ 42 ટકા છે. આ તફાવત પાછળ રસીકરણ, સ્ક્રીનિંગ, ચેપની સમયસર ઓળખ અને સારવાર જેવી આરોગ્ય સેવાઓની ઉપલબ્ધતા મહત્વની બની શકે છે.

શું ચેપથી થતા કેન્સરને રોકી શકાય?

કેટલાક infection-related cancers માટે બચાવ અને જોખમ ઘટાડવાના અસરકારક રસ્તા ઉપલબ્ધ છે. IARCના નવા વિશ્લેષણમાં રસીકરણ, ચેપની તપાસ, સમયસર સારવાર અને કેન્સર સ્ક્રીનિંગ જેવા પગલાંને મહત્વપૂર્ણ ગણાવવામાં આવ્યા છે.

HPV અને Hepatitis Bની રસી

HPV અને Hepatitis B સામે રસી ઉપલબ્ધ છે. ખાસ કરીને high-risk HPV સામેનું રસીકરણ સર્વાઇકલ કેન્સર નિવારણમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. Hepatitis B સામેનું રસીકરણ પણ HBV ચેપ અને તેનાથી સંબંધિત કેન્સરના જોખમને ઘટાડવામાં મદદરૂપ છે.

Hepatitis C માટે અસરકારક સારવાર

Hepatitis C માટે હાલમાં રસી ઉપલબ્ધ નથી, પરંતુ આધુનિક એન્ટિવાયરલ દવાઓથી HCV ચેપની સારવાર કરી શકાય છે. તેથી સમયસર ટેસ્ટિંગ અને યોગ્ય તબીબી સારવાર મહત્વપૂર્ણ છે.

સમયસર સ્ક્રીનિંગ અને તપાસ

ખાસ કરીને HPV સંબંધિત સર્વાઇકલ કેન્સરમાં સ્ક્રીનિંગ દ્વારા કેન્સર બનતા પહેલાંના ફેરફારો શોધી શકાય છે. સમયસર તપાસ અને યોગ્ય સારવારથી કેન્સર નિવારણની શક્યતા વધે છે.

કેન્સરથી બચવા ચેપને પણ ગંભીરતાથી લો

કેન્સરનું જોખમ માત્ર તમાકુ, આલ્કોહોલ અથવા લાઇફસ્ટાઇલ સુધી મર્યાદિત નથી. કેટલાક ચોક્કસ ચેપ પણ કેન્સરના વૈશ્વિક બોજમાં મોટો ફાળો આપે છે. IARCના નવા અભ્યાસ મુજબ 2024માં 23 લાખ નવા કેન્સર કેસ ચેપને કારણે થયા હતા, જે વૈશ્વિક નવા કેન્સર કેસોના આશરે 12 ટકા એટલે કે દર 8માંથી 1 કેસ જેટલા છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે રસીકરણ, ચેપની સમયસર તપાસ, યોગ્ય સારવાર અને જરૂરી કેન્સર સ્ક્રીનિંગ કેન્સર નિવારણની વ્યૂહરચનામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે. નોંધ: આ લેખ આરોગ્ય જાગૃતિ માટે છે. કોઈ ચેપ, લક્ષણ અથવા કેન્સરના જોખમ અંગે શંકા હોય તો સ્વનિદાન અથવા સ્વઉપચાર કરવાને બદલે યોગ્ય ડૉક્ટરની સલાહ અને જરૂરી તપાસ કરાવવી.