ઉત્તરાયણનો તહેવાર નજીક આવતા જ આકાશ રંગબેરંગી પતંગોથી ભરાઈ જાય છે અને શેરીઓ 'કાઈપો છે'ના નાદથી ગુંજી ઉઠે છે. પરંતુ આ પર્વનો આનંદ ત્યારે જ પૂર્ણ થાય છે જ્યારે અગાસી પર પતંગના પેચ લડાવ્યા પછી થાળીમાં ગરમાગરમ, મસાલેદાર ઊંધિયું પીરસાય છે. શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આ વાનગીનો ઉદ્ભવ ક્યાંથી થયો અને તેનું નામ 'ઊંધિયું' કેમ પડ્યું? ચાલો જાણીએ આ સ્વાદિષ્ટ વાનગીનો હજારો વર્ષ જૂનો ઇતિહાસ.
ઊંધિયાના મૂળ દક્ષિણ ગુજરાતના ફળદ્રુપ ખેતરોમાં, ખાસ કરીને સુરત અને વલસાડ જિલ્લામાં છુપાયેલા છે. સેંકડો વર્ષો પહેલા, જ્યારે સંયુક્ત પરિવારો ખેતી પર નિર્ભર હતા, ત્યારે શિયાળામાં પાકની લણણી વખતે ઉજવણીના ભાગરૂપે ખેતરમાં જ ભોજન બનાવવાની પરંપરા હતી. ખેડૂતો શિયાળુ પાકમાં થતા તાજા શાકભાજી જેવા કે પાપડી, રતાળુ, શક્કરિયાં અને કંદને એકઠા કરી સામૂહિક ભોજન બનાવતા હતા. આ કોઈ સાધારણ રસોઈ નહોતી, પણ કુદરતના ખોળે તૈયાર થતી એક શાહી મિજબાની હતી.
નામ પાછળનું વિજ્ઞાન: શા માટે 'ઊંધિયું'?
આ વાનગીનું નામ 'ઊંધિયું' તેના સ્વાદને કારણે નહીં, પણ તેને રાંધવાની અત્યંત અનોખી પદ્ધતિને કારણે પડ્યું છે. પ્રાચીન સમયમાં, ખેડૂતો એક મોટું માટીનું માટલું લેતા. તેમાં તમામ શાકભાજી અને મસાલાઓ ભરી, માટલાના મોઢાને કેળના કે કલારના પાનથી સજ્જડ રીતે સીલ કરી દેવામાં આવતું. ત્યારબાદ જમીનમાં એક મોટો ખાડો ખોદી, તેમાં ગરમાગરમ કોલસા ભરીને આ માટલાને ઊંધું દાટી દેવામાં આવતું.
માટલાને ઊંધું મૂકીને તેની ઉપર અગ્નિ પ્રગટાવી ધીમા તાપે 'દમ' આપીને રસોઈ કરવામાં આવતી હતી. આ 'ઊંધા' મુકાયેલા માટલામાં રંધાતી હોવાથી આ વાનગીનું નામ કાળક્રમે 'ઊંધિયું' પ્રચલિત થયું. જમીન અને માટીની સોડમ જ્યારે શાકભાજીમાં ભળતી, ત્યારે તેનો સ્વાદ અદ્ભુત બની જતો.
ઊંધિયાનું આદિ સ્વરૂપ એટલે &lsquo;ઉંબાડિયું&rsquo;
આજે આપણે જે તેલ અને મસાલાથી લચપચ ઊંધિયું ખાઈએ છીએ, તેનું સૌથી શુદ્ધ અને પ્રાચીન સ્વરૂપ એટલે દક્ષિણ ગુજરાતનું પ્રખ્યાત 'ઉંબાડિયું'. તે જમાનામાં તેલ કે આધુનિક મસાલાઓ ઉપલબ્ધ નહોતા. ઉંબાડિયામાં કલારના પાન, આદુ, લીલા મરચાં, મીઠું અને લીમડાનો ઉપયોગ થતો. વરાળમાં રંધાતી આ વાનગી આજે પણ અનેક લોકોની પ્રથમ પસંદગી છે. ઉંબાડિયું એ વાતનું પ્રતીક છે કે મસાલા કરતા રાંધવાની પદ્ધતિ સ્વાદમાં વધુ મહત્વ ધરાવે છે.
ઉત્તરાયણ અને ઊંધિયાનો સંગમ: ૩ મુખ્ય કારણો
ઘણાને પ્રશ્ન થાય કે પતંગ અને ઊંધિયાનો આટલો ગાઢ સંબંધ કેમ? તેની પાછળ તાર્કિક અને સામાજિક કારણો છે:&nbsp;
૧. મોસમની ઉપલબ્ધિ: ઊંધિયાના મુખ્ય ઘટકો જેવા કે સુરતી પાપડી, લીલું લસણ, રતાળુ અને કંદ માત્ર શિયાળાની કડકડતી ઠંડીમાં જ મળે છે. ૧૪ જાન્યુઆરી એટલે કે મકરસંક્રાંતિ આ પાક માટેની પરાકાષ્ઠાનો સમય છે.
૨. તાકાત અને ઉર્જા: આખો દિવસ આકરી ઠંડીમાં અગાસી પર રહીને પતંગ ચગાવવા માટે પુષ્કળ શારીરિક ઉર્જાની જરૂર પડે છે. ઊંધિયામાં વપરાતા કંદમૂળ અને શક્કરિયાં કાર્બોહાઈડ્રેટ્સ અને પ્રોટીનથી ભરપૂર હોય છે, જે શરીરને ગરમી અને તાકાત આપે છે.
૩. સમૂહ ભાવના: ઊંધિયું એ કોઈ 'ઇન્સ્ટન્ટ' વાનગી નથી. શાકભાજી સુધારવાથી લઈને મસાલા ભરવા અને તેને રાંધવા સુધીમાં આખા પરિવારની જરૂર પડે છે. ઉત્તરાયણ એ પરિવાર અને મિત્રોના મિલનનો તહેવાર છે, અને ઊંધિયું આ મેળાપનું કેન્દ્રબિંદુ બને છે.
શહેરી પરિવર્તન: સુરતીથી કાઠિયાવાડી સુધીની સફર
ખેતરોમાંથી નીકળેલું ઊંધિયું જ્યારે સુરતના શહેરી રસોડામાં પહોંચ્યું ત્યારે તેમાં પરિવર્તન આવ્યું. સુરતીઓએ તેમાં તેલ, લીલો મસાલો અને મેથીના તળેલા 'મુઠિયાં' ઉમેર્યા. તો બીજી તરફ જ્યારે આ વાનગી સૌરાષ્ટ્ર કે ઉત્તર ગુજરાત તરફ પહોંચી ત્યારે તેમાં લાલ મરચું અને તીખાસનું પ્રમાણ વધ્યું. આજે તો જૈન ઊંધિયું (કંદ વગરનું) અને હાઈ-પ્રોટીન ઊંધિયું જેવી અનેક વેરાયટીઓ બજારમાં ઉપલબ્ધ છે.
આજે ગુજરાતમાં ઉત્તરાયણના એક જ દિવસે કરોડો રૂપિયાનું ઊંધિયું વેચાય છે. આ માત્ર આંકડો નથી, પણ આપણી જીવંત પરંપરાનો પુરાવો છે.
આ ઉત્તરાયણે જ્યારે તમે પતંગ કાપીને 'કાઈપો છે'ની બૂમો પાડો અને થાળીમાં ઊંધિયાનો પહેલો કોળિયો લો, ત્યારે એ ખેડૂતોને ચોક્કસ યાદ કરજો જેમની મહેનત અને સૂઝબૂઝને કારણે આજે આપણને આ અદ્ભુત સ્વાદ માણવા મળી રહ્યો છે.

ખેતરોની સોડમ અને ખેડૂતોની દેન: ઊંધિયું

ખેતરના ખાડામાંથી જન્મેલું અનોખું ઊંધિયું; જાણો પતંગ અને આ વાનગીનો સદીઓ જૂનો અતૂટ નાતો

January 13, 2026 | 23:02 IST