શ્રાવણ મહિનામાં ભગવાન શિવનું નામ બધે સંભળાય છે. ભક્તો તેમને ભોલેનાથ પણ કહે છે, કારણ કે, તેઓ તેમના ભક્તોથી ખૂબ જ ઝડપથી પ્રસન્ન થઈ જાય છે. તેમના દ્વારે ગયા પછી કોઈ ખાલી હાથે પાછું ફરતું નથી, તે ન તો રાજાને જુએ છે, ન તો ગરીબ, ન તો મોટો, ન તો નાનો... તે ફક્ત સાચ્ચો ભાવ જુએ છે. ભગવાન શિવની આ નિર્દોષતા તેમને બીજા બધાથી અલગ બનાવે છે. તેઓ જેટલા સરળ છે તેટલા જ રહસ્યમય છે. તેમના ગળામાં સાપ, માથા પર ચંદ્ર, ગંદા વાળમાં ગંગા, એક હાથમાં ડમરુ અને બીજા હાથમાં ત્રિશૂલ... દરેકની પોતાની કહાણી છે. તેમના દરેક પ્રતીક પાછળ એક વાર્તા છે.
પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર, જ્યારે સૃષ્ટિ શરૂ થઈ, ત્યારે ભગવાન શિવ પ્રગટ થયા. તેમની સાથે, ત્રણ ગુણોનો પણ જન્મ થયો - રજ, તામ અને સત્વ. આ ત્રણ ગુણો જીવન માટે મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ તેમનું સંતુલન પણ જરૂરી છે. રાજા એટલે 'ક્રિયા', તમ એટલે 'અંધકાર', અને સત એટલે 'જ્ઞાન'. તેમનું સંતુલન જાળવવા માટે, ભગવાન શિવે તેમને ત્રિશૂલના રૂપમાં પહેર્યા હતા. તેથી, ત્રિશૂલ શીખવે છે કે, સંતુલન એ જીવનમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ વસ્તુ છે.
હવે વાત કરીએ ડમરુ વિશે, જે ભગવાન શિવના બીજા હાથમાં છે. તે એક નાનું સંગીત વાદ્ય છે, પરંતુ તેનું મહત્વ ખૂબ મોટું છે. એવું કહેવાય છે કે, જ્યારે સૃષ્ટિ શરૂ થઈ ત્યારે દેવી સરસ્વતીએ તેની વીણામાંથી ધ્વનિ ઉત્પન્ન કરી, પરંતુ તેમાં કોઈ લય કે સૂર ન હતો. તે સમયે ભગવાન શિવે તાંડવ કરતી વખતે 14 વખત ડમરુ વગાડ્યું હતું. તે ડમરુમાંથી નીકળતા ધ્વનિએ સૂર, લય અને સંગીતનું સર્જન કર્યું. એવું પણ માનવામાં આવે છે કે, સંસ્કૃત ભાષાના વ્યાકરણના મૂળભૂત સૂત્રો પણ ડમરુના અવાજમાંથી આવ્યા હતા. તેથી, ડમરુ માત્ર એક વાદ્ય નથી, પરંતુ સૃષ્ટિની પ્રથમ ભાષા, પ્રથમ ધ્વનિ અને જ્ઞાનનો પ્રથમ સ્ત્રોત છે.
હવે છેલ્લે વાત કરીએ શિવના ગળામાં વીંટળાયેલા નાગ વિશે. આ કોઈ સામાન્ય નાગ નથી, પરંતુ સાપનો રાજા વાસુકી છે. સાગર મંથનની વાર્તામાં, જ્યારે દેવતાઓ અને દાનવોએ સમુદ્ર મંથન કર્યું, ત્યારે વાસુકિ નાગે પોતાને દોરડા તરીકે અર્પણ કર્યા. ભગવાન શિવ તેમના બલિદાન અને ભક્તિથી ખૂબ જ પ્રસન્ન થયા. તેમણે વાસુકિને આશીર્વાદ આપ્યા કે, તે હંમેશા તેમના ગળામાં આભૂષણની જેમ રહેશે.

શ્રાવણના પવિત્ર મહિનામાં ભગવાન શિવના ત્રિશૂલ, ડમરૂ અને નાગ પાછળની પૌરાણિક કથાઓ

July 26, 2025 | 16:31 IST