હર ઘર નળ યોજનાના લીરેલીરા!

Vansda Water Crisis: ચાલુ વર્ષે ઉનાળાની શરૂઆત થતાં જ નવસારી જિલ્લાના વાંસદા તાલુકાના અંતરિયાળ પહાડી વિસ્તારમાં આવેલા ખાટાઆંબા ગામના ગારમાથા ફળિયામાં એક ભયંકર અને ગંભીર જળસંકટ સર્જાયું છે. સરકારની 'હર ઘર નળ સે જળ' યોજનાના મોટા-મોટા દાવાઓ અને કાગળ પરની સફળતા વચ્ચે પણ અહીંની સ્થાનિક આદિવાસી મહિલાઓને પીવાના પાણીના ટીપે-ટીપાં માટે રોજિંદો કપરો સંઘર્ષ કરવો પડી રહ્યો છે. પાયાની સુવિધાઓના અભાવે આઝાદીના દાયકાઓ પછી પણ આ વિસ્તાર વહીવટી તંત્રની ગંભીર ઉદાસીનતા અને ઉપેક્ષાનો ભોગ બન્યો હોવાની આક્રોશભરી વાસ્તવિકતા સામે આવી છે.

પાણી માટે કિલોમીટર દૂર પથરાળ રસ્તાઓ પર જોખમી ચઢાણ
ગારમાથા ફળિયાની લાચાર મહિલાઓ અને માસૂમ બાળકોને પીવાનું શુદ્ધ પાણી મેળવવા માટે રોજ આશરે 1 કિલોમીટર દૂર આવેલી 'વેરી' (કુદરતી પાણીનો ઝરો અથવા સ્ત્રોત) સુધી લાંબા થવું પડે છે. આ પાણીના સ્ત્રોત તરફ જતો રસ્તો અત્યંત પથરાળ, ઉબડ-ખાબડ અને ઊંડી ઉતરાણવાળો છે. ભૌગોલિક રીતે દુર્ગમ એવા આ પહાડી વિસ્તારમાં માથે પાણીના ભારે બેડાં ઉપાડીને, તડકામાં ઊભી ચઢાણવાળા રસ્તે પરત ફરવું શારીરિક રીતે અત્યંત મુશ્કેલ, કષ્ટદાયક અને જોખમી બની રહે છે. અસહ્ય ગરમીમાં પણ પાણીની જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે આબાલવૃદ્ધ સૌ કોઈ પહાડો ખૂંદવા મજબૂર બન્યા છે.

ભૂગર્ભ જળ સ્તર ઘટતાં 300 ફૂટ ઊંડા સરકારી બોર પણ નિષ્ફળ
સ્થાનિક ગ્રામજનોના જણાવ્યા અનુસાર, તંત્ર દ્વારા ગામમાં પાણીની સમસ્યા નિવારવા માટે અગાઉ 300 ફૂટ જેટલા ઊંડા બોર કરવામાં આવ્યા હતા. જોકે, ઉનાળો શરૂ થતાં જ પહાડી વિસ્તારમાં ભૂગર્ભ જળના સ્તર ખૂબ જ નીચે ચાલ્યા ગયા છે. પરિણામે, આ સરકારી બોરમાંથી દિવસમાં માંડ 10 મિનિટ જેટલું જ પાણી માંડ-માંડ બહાર આવે છે. આટલા અલ્પ સમયમાં મળતું પાણી આખા ફળિયાના અસંખ્ય પરિવારોની પીવાની કે રાંધવાની પ્રાથમિક જરૂરિયાત સંતોષવા માટે પણ પૂરતું નથી. ટેકનિકલ આયોજનના અભાવે સરકારી ખર્ચે બનેલી સિસ્ટમ અત્યારે સાવ નકામી સાબિત થઈ રહી છે.

નેતાઓના વચનોથી કંટળેલા ગ્રામજનોની કાયમી ઉકેલની માંગ
ભૂતકાળમાં ગ્રામજનો દ્વારા સ્થાનિક પંચાયતથી લઈને ઉચ્ચ વહીવટી સ્તરે વારંવાર લેખિત અને મૌખિક રજૂઆતો કરવામાં આવી છે, છતાં પણ જવાબદાર અધિકારીઓ દ્વારા આ ગંભીર સમસ્યાનો આજદિન સુધી કોઈ કાયમી નિકાલ લાવવામાં આવ્યો નથી. પરિણામે, ગ્રામજનો હવે પાણી માટેના આ કારમા સંઘર્ષને જ તેમના રોજિંદા જીવનનો એક અનિવાર્ય ભાગ માની ચૂક્યા છે. ચૂંટણી ટાણે આવતા નેતાઓના વચનો હવે આદિવાસી સમાજ માટે પોકળ સાબિત થયા છે, જેથી તેઓ હવે કોઈ વચનો નહીં પરંતુ પાયાના સ્તરે તાત્કાલિક અને કાયમી પાણીની સગવડ કરવાની ઉગ્ર માગ કરી રહ્યા છે.

જૂથ યોજનાને વેગ આપવા લોકઆક્રોશ: બલ્ક પાઈપલાઈનની માગ
સ્થાનિક આગેવાનો અને પીડિત ગ્રામજનોની મુખ્ય માગ છે કે દમણગંગા બલ્ક પાઈપલાઈન થકી વાંગણ-બારતાડ જૂથ યોજનાને વહેલી તકે વેગ આપીને તેને ત્વરિત કાર્યરત કરવામાં આવે. સ્થાનિક લોકોનું કહેવું છે કે જો આ સરકારી યોજના યુદ્ધના ધોરણે અને સમયસર પૂર્ણ થઈ જાય, તો આ અંતરિયાળ વિસ્તારના અનેક આદિવાસી ગામોને વર્ષો જૂના કાયમી જળસંકટની આ ભયાનક સમસ્યામાંથી સદા માટે મુક્તિ મળી શકે તેમ છે. પરંતુ આ યોજના ક્યારે પૂર્ણ થશે તે અંગે કોઈ સ્પષ્ટતા નથી.

લોકોની વેદના જોઈ વાંસદાના ધારાસભ્યએ શરૂ કરી 'જળ યાત્રા'
આ ગંભીર પરિસ્થિતિ અંગે વાંસદાના ધારાસભ્ય અનંત પટેલે રૂબરૂ મુલાકાત લીધી હતી. તેમણે તંત્ર પર પ્રહારો કરતા જણાવ્યું હતું કે, ‘’નવસારી જિલ્લાના વાંસદા તાલુકાના ડુંગરાળ વિસ્તાર, જંગલ વિસ્તાર અને બોર્ડર વિલેજમાં પીવાના પાણીની ઘણી જ તકલીફ છે. આ તકલીફનું વાસ્તવિક નિરીક્ષણ કરવા માટે હું જિલ્લા પંચાયતના સદસ્ય નિકુંજભાઈની સાથે ખાટાઆંબાના ગારથાળ ફળિયામાં રૂબરૂ ગયો હતો અને ત્યાંના લોકોની અસહ્ય વેદના જોઈ છે. ત્યાંના લોકો લગભગ ડુંગર પરથી નીચે ઊતરી વેરી પરથી પાણી લાવીને પીએ છે અને પોતાના પશુઓ માટે લઈ જાય છે. ખરેખર તો એ પાણી પીવા લાયક કે આરોગ્યપ્રદ જ નથી, છતાં પણ તેઓ પશુઓને પાવા અને પોતે પીવા માટે મજબૂર બન્યા છે.'' ધારાસભ્યએ વધુમાં ઉમેર્યું હતું કે, ‘’આ વિસ્તારમાં 'નલ સે જલ' ની યોજના કોઈ જગ્યાએ વ્યવહારિક રીતે લાગુ જ નથી. કોઈના ઘરે નળ પણ નથી અને જો ક્યાંક નળ હોય તો તેમાં પાણી જ નથી આવતું! એવી જગ્યાએ જ અમે અમારો 'જળ યાત્રા'નો વિરોધ પ્રદર્શન કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો છે. અમારો આ પહેલો જ કાર્યક્રમ છે અને આવતીકાલે અમે બીજા અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં પણ જઈશું. જ્યાં સુધી અમારા વિસ્તારના લોકોને અને મૂગા પશુઓને પીવાનું પાણી નહીં મળે ત્યાં સુધી આ આંદોલનાત્મક લડત ચાલુ રહેશે.’’

પાણીની શોધમાં આખો દિવસ વેડફાય છે, મજૂરી બાદ પણ આકરો સંઘર્ષ
ખાટાઆંબા ગામની એક સ્થાનિક મહિલાએ રડતી આંખે પોતાની આપવીતી જણાવતા કહ્યું કે, ‘’અમારે ત્યાં પીવાના પાણીની એટલી બધી તકલીફ છે કે અમને વાપરવા અને પીવા માટે પૂરતું પાણી પણ મળતું નથી. અમારો આખો દિવસ આકરી મજૂરી કરવામાં જ પૂરો થઈ જાય છે. અમારે જીવના જોખમે ડુંગરા ખૂંદીને લાકડાં કાપીને વેચવા માટે લાવવા પડે છે. સાંજે જ્યારે અમે થાક્યા-પાક્યા મજૂરીથી પાછા આવીએ, ત્યારે રસ્તામાં ક્યારેક જતો-આવતો કોઈ ટેમ્પો મળી જાય તો ઠીક, નહિતર લાંબા અંતર સુધી માથે વજન ઊંચકી ચાલતા જ ઘરે આવવું પડે છે.’’ તેમણે ઉમેર્યું કે, ‘’ગામમાં કે ઘરે આવ્યા પછી પણ અમારો અસલી સંઘર્ષ પૂરો નથી થતો. ઘરે પીવાનું એક ટીપું પાણી હોતું નથી, જેના કારણે અમારા પરિવારને તો ઠીક, પણ અમારા અબોલા પશુઓને પણ પીવાનું પાણી નસીબ થતું નથી. આખો દિવસ માત્ર પાણીની શોધમાં અને મજૂરીના ચક્કરમાં જ અહીંયા રાત પડી જાય છે અને ત્યારબાદ થાકેલા પગે ડુંગરાના આકરા ટેકરા ચઢીને અમારે મોડી રાત્રે ઘરે પહોંચવું પડે છે. અમારી આ પરિસ્થિતિ ખૂબ જ દયનીય છે.’’

પહાડોમાં દીપડાના આતંક વચ્ચે ગ્રૂપમાં પાણી ભરવા જવાની મજબૂરી
ગામના જ એક સ્થાનિક યુવાને પહાડી વિસ્તારની ભૌગોલિક અને સુરક્ષા સંબંધી મુશ્કેલીઓ વર્ણવતા જણાવ્યું કે, ‘’અમારો સમગ્ર વિસ્તાર પહાડી હોવાને કારણે અહીં પાણીની ભારે અને કાયમી સમસ્યા રહે છે. સામાન્ય રીતે શિયાળા બાદ માર્ચ મહિના સુધી પાણી માંડ-માંડ મળી રહે છે, પરંતુ માર્ચના અંત સુધીમાં તો પાણીના તમામ સ્ત્રોત સાવ સૂકાઈ જાય છે. હાલમાં જે 2 સ્ત્રોત ઉપલબ્ધ છે, ત્યાંથી પણ ગામને પૂરતું પાણી મળતું નથી.’’ યુવાને સુરક્ષાના પ્રશ્નો અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરતાં અંતમાં જણાવ્યું કે, ‘’અહીં નીચેના ખીણવાળા ભાગમાં પાણીનો મૂળ સ્ત્રોત છે, જ્યાંથી અમારા બાપ-દાદાના વખતથી પાણી લેવામાં આવે છે. પરંતુ ડુંગરાળ વિસ્તાર હોવાને કારણે ત્યાં સુધી પહોંચવાનો આખો રસ્તો અત્યંત ખરાબ છે. આ ઉપરાંત, આ ઘનઘોર વિસ્તારમાં અવારનવાર દીપડાનો પણ ભારે ભય રહે છે. દીપડાના આ ડરને કારણે કોઈ પણ મહિલા એકલી પાણી ભરવા જઈ શકતી નથી; કાં તો અમારે પુરુષોએ ફરજિયાત સાથે જવું પડે છે અથવા તો 4 થી 5 મહિલાઓએ જૂથ (Group) માં સાથે જવું પડે છે. અહીં હાલમાં પાણીનો એક ઘણો મોટો પ્રોજેક્ટ મંજૂર થયેલો છે અને તેનું કામ પણ ચાલુ છે, પરંતુ તેને પૂર્ણ થતાં હજુ 2 થી 3 વર્ષ જેટલો લાંબો સમય નીકળી જશે. આથી, અમારી સરકારને ખાસ નમ્ર વિનંતી છે કે આ લાંબા સમયગાળા દરમિયાન ટેન્કર દ્વારા વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા કરવામાં આવે.’’

વહીવટી તંત્ર સામે સળગતા સવાલો
ખાટાઆંબા ગામની આ પરિસ્થિતિ આધુનિક ભારતના વિકાસના મોડલ સામે અનેક પ્રશ્નાર્થ ચિહ્નો ઊભા કરે છે. જ્યારે કરોડો રૂપિયાના બજેટ સાથે 'હર ઘર જલ' ના દાવા થાય છે, ત્યારે જમીની સ્તરે નળ અને પાણી કેમ ગાયબ છે? વન્યજીવો અને દીપડાના આતંક વાળા વિસ્તારમાં આદિવાસી મહિલાઓના જીવના જોખમે પાણી ભરવા જવું પડે તે માટે જવાબદાર કોણ? નવા પ્રોજેક્ટ પૂર્ણ થવામાં વર્ષોનો સમય લાગવાનો છે, તો વહીવટી તંત્ર તાત્કાલિક ધોરણે પાણીના ટેન્કર કેમ મોકલતું નથી? પાણી એ કોઈ વૈભવ કે લક્ઝરી નથી, પરંતુ મનુષ્ય અને પશુઓના જીવનનો મૂળભૂત આધાર છે. હવે જોવાનું એ રહે છે કે વાંસદાના આ અંતરિયાળ વિસ્તારના ગરીબ આદિવાસી સમાજની વહારે આવીને જવાબદાર વહીવટી તંત્ર અને રાજકીય નેતાઓ માનવતા દાખવીને તાત્કાલિક ટેન્કર પ્રથા શરૂ કરશે, કે પછી ડિજિટલ યુગમાં પણ આ લાચાર મહિલાઓ માથે બેડાં ઉપાડી પથરાળ રસ્તાઓ પર પોતાના જીવનું જોખમ ખેડતી રહેશે.