ભારતના બંધારણ અને કાયદા પ્રત્યેક નાગરિકને અમુક મૂળભૂત અધિકારો આપે છે, જેનો હેતુ તેમને સરકારી તંત્ર અને પોલીસના ગેરકાયદેસર કૃત્યોથી બચાવવાનો છે. જોકે, મોટા ભાગના લોકો આ અધિકારોથી અજાણ હોય છે. પોલીસ સાથેની વાતચીત દરમિયાન અથવા અન્ય કાયદાકીય પરિસ્થિતિઓમાં ભયભીત થવાને બદલે, જો તમે તમારા અધિકારો જાણતા હશો, તો તમે આત્મવિશ્વાસથી પરિસ્થિતિનો સામનો કરી શકો છો. આ લેખમાં, અમે એક સામાન્ય નાગરિક તરીકે તમારા ૧૦ મુખ્ય કાયદાકીય અધિકારોની વિસ્તૃત માહિતી આપીશું.

૧. ધરપકડનું કારણ જાણવાનો અધિકાર (Right to be informed of the grounds for arrest)

કાયદાની સૌથી મહત્વની જોગવાઈઓમાંની એક. ફોજદારી કાર્યરીતિ સંહિતા (CrPC)ની કલમ ૫૦(૧) અને ૫૫ મુજબ, જો કોઈ પોલીસ અધિકારી તમારી ધરપકડ કરે, તો તમારે તરત જ ધરપકડનું કારણ જાણવાનો સંપૂર્ણ અધિકાર છે. પોલીસ તમને ધરપકડ વોરંટ બતાવવા માટે બંધાયેલી છે, સિવાય કે ગુનો બિન-જામીનપાત્ર (Non-Bailable) અને સંજ્ઞેય (Cognizable) હોય. જો તેઓ કારણ ન આપે, તો તે ધરપકડ ગેરકાયદેસર ગણાય છે.

૨. જામીનનો અધિકાર (Right to Bail)

ધરપકડ બે પ્રકારની હોય છે: જામીનપાત્ર (Bailable) અને બિન-જામીનપાત્ર (Non-Bailable). જો તમારો ગુનો જામીનપાત્ર (Bailable) હોય, તો તમને પોલીસ સ્ટેશનમાંથી જ જામીન મેળવવાનો અધિકાર છે. પોલીસે તમને જામીન મેળવવાની આ જોગવાઈ વિશે જાણ કરવી ફરજિયાત છે. બિન-જામીનપાત્ર ગુનાઓમાં પણ, કોર્ટમાં જામીન માટે અરજી કરવાનો અધિકાર છે.

૩. પસંદગીના વકીલની સલાહ લેવાનો અધિકાર (Right to consult a lawyer)

ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ ૨૨(૧) અને CrPCની કલમ ૫૦(૩) મુજબ, ધરપકડ કરાયેલી વ્યક્તિને પોતાની પસંદગીના વકીલની સલાહ લેવાનો અને પોતાનો બચાવ કરાવવાનો સંપૂર્ણ અધિકાર છે. જો વ્યક્તિ ગરીબ હોય અને વકીલની ફી ન ભરી શકે, તો તેને નિ:શુલ્ક કાનૂની સહાય મેળવવાનો પણ અધિકાર છે. વકીલને મળવાનો અધિકાર ધરપકડની ક્ષણથી જ શરૂ થાય છે.

૪. ૨૪ કલાકમાં મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ થવાનો અધિકાર (Right to be produced before Magistrate within 24 hours)

બંધારણના અનુચ્છેદ ૨૨(૨) અને CrPCની કલમ ૫૭ મુજબ, ધરપકડ કરાયેલા વ્યક્તિને ધરપકડના સ્થળથી મેજિસ્ટ્રેટની કોર્ટ સુધીના પ્રવાસના સમય સિવાયના ૨૪ કલાકની અંદર મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવો ફરજિયાત છે. જો પોલીસ ૨૪ કલાકમાં રજૂ ન કરે તો ધરપકડ ગેરકાયદેસર ગણાય છે અને પોલીસ કસ્ટડી ગેરબંધારણીય બની જાય છે.

૫. પૂછપરછ દરમિયાન મહિલાઓના અધિકારો (Rights of Women during interrogation)

સૂર્યાસ્ત પછી અને સૂર્યોદય પહેલા મહિલાની ધરપકડ થઈ શકે નહીં. અપવાદરૂપ સંજોગોમાં મેજિસ્ટ્રેટની પરવાનગી લેવી જરૂરી છે.
કોઈપણ મહિલાની તલાશી અથવા પૂછપરછ માત્ર મહિલા પોલીસ અધિકારી દ્વારા અને મહિલાની ગરિમા જળવાય તે રીતે જ થવી જોઈએ.

૬. તબીબી તપાસનો અધિકાર (Right to medical examination)

CrPCની કલમ ૫૪ મુજબ, ધરપકડ કરાયેલા વ્યક્તિને વિનંતી પર તેની તબીબી તપાસ (Medical Check-up) કરાવવાનો અધિકાર છે. જો વ્યક્તિને કોઈ ઇજા થઈ હોય તો આ અધિકાર ખૂબ મહત્વનો છે, જેથી પોલીસ કસ્ટડીમાં કોઈપણ અત્યાચારની નોંધ થઈ શકે. આ ઉપરાંત, ધરપકડ કરનાર પોલીસ અધિકારી પણ શારીરિક તપાસ કરાવી શકે છે.

૭. 'શૂન્ય એફઆઈઆર' નોંધાવવાનો અધિકાર (Right to Zero FIR)

જો તમારા વિસ્તારની પોલીસ સ્ટેશનની હદ બહાર કોઈ ગુનો થયો હોય, તો પણ તમે તમારા નજીકના કોઈપણ પોલીસ સ્ટેશનમાં 'ઝીરો એફઆઈઆર' (Zero FIR) નોંધાવી શકો છો. આ FIRમાં કોઈ સીરીયલ નંબર આપવામાં આવતો નથી, પરંતુ તે નોંધાયા પછી, તેને યોગ્ય અધિકારક્ષેત્ર ધરાવતા પોલીસ સ્ટેશનમાં મોકલવામાં આવે છે. પોલીસ ફરિયાદ નોંધવાનો ઇનકાર કરી શકે નહીં.

૮. ચૂપ રહેવાનો અધિકાર (Right to Silence)

બંધારણના અનુચ્છેદ ૨૦(૩) મુજબ, કોઈ પણ વ્યક્તિને પોતાની વિરુદ્ધ સાક્ષી બનવા માટે મજબૂર કરી શકાશે નહીં. પૂછપરછ દરમિયાન તમને ચૂપ રહેવાનો (Right to remain silent) સંપૂર્ણ અધિકાર છે. તમે માત્ર ત્યારે જ બોલવા માટે બંધાયેલા છો જ્યારે તમારા વકીલ હાજર હોય અથવા કાયદા દ્વારા સ્પષ્ટપણે માંગવામાં આવ્યું હોય.

૯. ગ્રાહક તરીકેના અધિકારો (Consumer Rights)

તમારી ખરીદી અથવા સેવાઓમાં ખામી હોય તો ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, ૨૦૧૯ હેઠળ તમને સુરક્ષાનો, માહિતગાર થવાનો, પસંદગીનો, રજૂઆતનો, ફરિયાદ નિવારણનો અને કાનૂની સહાય મેળવવાનો અધિકાર છે. સેવા આપનાર સામે ફરિયાદ કરવા માટે ગ્રાહક અદાલતનો સંપર્ક કરી શકાય છે.

૧૦. ટ્રાફિક નિયમોમાં તમારા અધિકારો (Your Rights in Traffic Rules)

જો કોઈ ટ્રાફિક પોલીસમેન તમને રોકે, તો તેમની પાસે ફરજ પરનું ઓળખપત્ર હોવું જરૂરી છે. પોલીસ અધિકારી તમારી ચાવી છીનવી શકે નહીં અથવા વાહનના ટાયરમાંથી હવા કાઢી શકે નહીં. દંડ વસૂલવાની સત્તા માત્ર હેડ કોન્સ્ટેબલ કે તેનાથી ઉપરના અધિકારી પાસે હોય છે, અને તેની પાસે ચાલાન બુક (e-Challan Machine) હોવી જરૂરી છે. દંડની રસીદ લેવાનું ભૂલશો નહીં.

જાણકારી એ જ શક્તિ છે. સામાન્ય નાગરિક તરીકે તમારા કાયદાકીય અધિકારો જાણવાથી માત્ર સ્વ-રક્ષણ જ નથી થતું, પણ તે તમને એક જાગૃત અને સશક્ત નાગરિક બનાવે છે. આ અધિકારોનો ઉપયોગ શાંતિપૂર્વક અને જવાબદારીપૂર્વક કરવો જોઈએ. કાયદાનું પાલન કરવું અને પોતાના અધિકારોનો ઉપયોગ કરવો એ પ્રત્યેક ભારતીયની ફરજ છે.

October 21, 2025 | 11:53 IST