અમદાવાદમાં આજે 148 મી રથયાત્રાઃ જ્યારે પહેલી વખત રથયાત્રામાં હિંસા ફાટી નીકળી..

અમદાવાદમાં દર વર્ષે અષાઢી બીજના રોજ ભગવાન જગન્નાથજીની રથયાત્રા નીકળે છે. જૂના શહેરમાં રથયાત્રા વિવિધ વિસ્તારોમાંથી પસાર થાય છે. દર વર્ષે રથયાત્રા પહેલાં સુરક્ષાને લઈને તંત્ર અને ખાસ કરીને પોલીસ વિભાગ દ્વારા સતર્કતા વર્તવામાં આવે છે. રથયાત્રાની સુરક્ષા માટે મહિના પહેલાં વિવિધ તૈયારીઓ શરૂ થઈ જાય છે. કોઈ અનિચ્છનિય ઘટના ના ઘટે તે માટે તકેદારી રખાય છે. રથયાત્રાનું સ્વાગત કરી મુસ્લિમ બિરાદરો કોમી એકતા દાખવતાં જોવા મળે છે. પરંતુ રમખાણોમાં લોકોના જીવ બચાવવા અને કોમી એકતા જાળવવા જીવ આપનાર વસંત અને રજબને ભાગ્યે જ કોઈ યાદ કરે છે.

અમદાવાદમાં 148 વર્ષથી ભગવાન જગન્નાથજીની રથયાત્રા નીકળે છે. વર્ષ 1946ના વર્ષને બાદ કરતા ક્યારેય કોમી રમખાણોનું નિમિત્ત બની નથી. 1946માં પ્રથમ વખત રથયાત્રામાં હિંસા શરૂ થઈ ત્યારે કોમી એખલાસ જાળવી બે મિત્રોએ પ્રાણોની આહુતિ આપી હતી. વર્ષ 1946માં રથયાત્રા બાદ કોમી રમખાણો ફાટી નીકળ્યાં હતાં.

વર્ષ 1946 પહેલાં ક્યારેય રથયાત્રામાં કોમી હિંસા થઈ ન હતી. તે વર્ષે રથયાત્રા રાબેતા મુજબ જઈ રહી હતી. કાલુપુરની એ સમયની રાજમહેલ હોટલ પાસે જ્યારે રથયાત્રા પહોંચી ત્યારે અખાડાના પહેલવાનો અને મુસ્લિમો વચ્ચે ઘર્ષણ શરૂ થયું હતું. આ ઘર્ષણે કોમી હિંસાનું રૂપ ધારણ કર્યું અને શહેરમાં અનેક વિસ્તારોમાં હિંસા અને આગના બનાવો શરૂ થયા. રતનપોળ અને માણેકચોકમાં સોના-ચાંદીની દુકાનો લૂંટાઈ. રાયખડ અને જમાલપુરમાં રમખાણોની સૌથી વધારે અસર જોવા મળી હતી.

તે સમયે વસંતરાવ હેગિષ્ટે અને રજબ લાખાણી નામના બે મિત્રોની જોડી હિંસાને બંધ કરવા નીકળી, બંને મિત્રોએ પોતપોતાની કોમના લોકોને સમજાવવાના પ્રયત્નો શરૂ કર્યા. બંને મિત્રો હિંસાગ્રસ્ત વિસ્તારમાં પહોંચ્યા અને લોકોને સમજાવતા હતા. ખાંડની શેરી અને મહાજનવાડામાં ફાટી નીકળેલી હિંસા રોકવા માટે પ્રયત્ન કરતા હતા. ત્યારે ટોળાએ તેમની હત્યા કરી નાખી.

વસંતરાવ હેગિષ્ટે અને રજબઅલી લાખાણી પર થયેલા હુમલા બાદ બંનેના મૃતદેહ એક દિવસ બાદ મળ્યા હતા. હિંસક ટોળાને રોકવા જતા બંનેએ જીવ ગુમાવ્યા હતા. વસંતના દૂધેશ્વરમાં અગ્નિસંસ્કાર કરવામાં આવ્યા હતા. જ્યારે રજબ અલીને ગોમતીપુરમાં આવેલા ચારતોડા કબ્રસ્તાનમાં દફનાવવામાં આવ્યા હતા. આજે કોઈને ખબર પણ નથી કે રજબ અલીની કબર ક્યાં છે. રથયાત્રા દરમિયાન ભાગ્યે જ કોઈ બંને મિત્રોને યાદ કરે છે.

વસંતરાવ હેગિષ્ટે અને રજબ અલી લાખાણી કોણ હતા?

વસંતરાવ હેગિષ્ટેનો જન્મ મહારાષ્ટ્રના મરાઠી પરિવારમાં થયો હતો. વસંતરાવ પર ગાંધી વિચારોનો પ્રભાવ હતો અને 15 વર્ષની ઉંમરે ભણવાનું છોડી દીધું હતું. તેઓ ગાંધીજી સાથે ચળવળમાં જોડાયા હતા. અસલાલી સુધી ગાંધીજી સાથે દાંડીકૂચમાં તેમણે ભાગ લીધો હતો. 1932, 1940 અને 1942માં તેઓ જેલમાં પણ ગયા હતા. જ્યારે રજબ અલી લાખાણીનો જન્મ 1919માં કરાંચીમાં થયો હતો. 1935માં તેમનો પરિવાર સુરેન્દ્રનગરના લીંબડી આવીને વસ્યો હતો.

રજબ અલી પણ ગાંધીજીના વિચારોથી પ્રભાવિત હતા અને તેમણે અંગ્રેજોની નોકરી ન કરવાનો નિર્ણય કર્યો હતો. તેઓ પણ ગાંધીજી સાથે જોડાયા હતા અને 1938 અને 1942ની લડતમાં સક્રિય ભાગ લીધો હતો. બંનેની શહાદતને યાદ કરતા વર્ષ 2015માં અમદાવાદ શહેરમાં ગાયકવાડ હવેલી પોલીસ સ્ટેશન પાસે સ્મારક બનાવવામાં આવ્યું છે. જેને 'બંધુત્વ સ્મારક' નું નામ આપવામાં આવ્યું છે.

1 જુલાઈ 1946ની અષાઢી બીજની રથયાત્રા દરમિયાન ફાટી નીકળેલા કોમી તોફાનો ઠારવા જતાં વસંત-રજબ શહીદ થયા હતા. આઝાદી આવવાને 13 મહિના બાકી હતાં. દેશના ભાગલા અને મુસ્લિમ લીગના ડાયરેકટ એકશનના એલાનથી શહેરનું વાતાવરણ ડહોળાયેલું હતું. રથયાત્રાના દિવસે સવારથી જ શરૂ થયેલાં કોમી છમકલાં સેવાદળના બે કર્મઠ કાર્યકરો વસંત-રજબ ઠારી રહ્યાં હતાં. પણ સાંજ પડતાં તે વિકરાળ બન્યાં. સમજાવટ અને એખલાસનો પ્રયત્ન કરનાર વસંત-રજબને જ ઝનૂની ટોળાંએ હિંસાનો ભોગ બનાવી દીધાં હતાં.

બંને ભાઈબંધો સવારથી દોડાદોડી કરતા હતા અને સાંજના જમાલપુરમાં ધમાલના સમાચાર સાંભળી કોઈની પણ રાહ જોયા વિના નીકળી પડયા હતા. જમાલપુરમાં ઉશ્કેરાટથી ભાન ભૂલેલા હિંસક ટોળાંને શાંત કરવા વસંતરાવ હેગિષ્ટે અને રજબ અલી લાખાણીએ સમજાવટના પ્રયાસો કર્યા હતા. જાનથી મારવા જ હોય તો પહેલાં અમને મારી નાખો તેવો ખુલ્લો પડકાર ફેંકતાં હિંસક ટોળાંએ શાંત થવાના બદલે આવેશમાં આવી બંનેને પથ્થર, ચાકુ અને ખંજરના ઘા ઝીંકીને જાનથી મારી નાખ્યા હતા. વસંત રજબના બલિદાનની યાદમાં ગાયકવાડ હવેલીમાં બંધુત્વ સ્મારક બનાવાયું છે.