આદિવાસી સંમતિ વિના પ્રવાસન: વિકાસ કે દબાણ?

આદિવાસીઓ અને જંગલ ગુજરાતમાં ખરેખર બચશે ખરા?
આ પ્રશ્ન આજે માત્ર ભાવનાત્મક નથી રહ્યો, પરંતુ બંધારણીય અને કાનૂની ચેતવણી બની ગયો છે. વિકાસ કોના ભોગે થાય છે અને કોણે માંગ્યો હતો આ વિકાસ—આ પ્રશ્નનો જવાબ સત્તાધીશો આજ સુધી આપતા નથી.

નર્મદા જિલ્લામાં સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી બનાવવામાં આવ્યું ત્યારે ૧૨૨ જેટલા આદિવાસી ગામો પર તેની સીધી અસર પડી. આદિવાસીઓએ ક્યારેય આ પ્રોજેક્ટની માંગ કરી નહતી. તેમ છતાં તેમની જમીન, જંગલ અને જીવનશૈલી “રાષ્ટ્રીય ગૌરવ” અને “પ્રવાસન વિકાસ”ના નામે હટાવી દેવાઈ. હવે એ જ નમૂનો ડાંગ જિલ્લાના શબરી ધામથી સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી સુધી ૨૧૮ કિલોમીટર લાંબા ગ્રીન કોરીડોર દ્વારા ફરી અમલમાં મૂકવાની તૈયારી છે.

ભુરિયા સમિતિની ભલામણ સ્પષ્ટ છે—આદિવાસી વિસ્તારમાં કોઇપણ વિકાસ યોજનામાં સ્થાનિક ગ્રામસભાની પૂર્વ સંમતિ અનિવાર્ય છે. પંચાયત (વિસ્તાર અનુસૂચિત વિસ્તાર) અધિનિયમ, પેસા એક્ટ, તથા ભારતીય બંધારણની કલમ ૨૧ દ્વારા મળેલા “જીવનના અધિકાર”નો આ મૂળભૂત તત્વ છે. છતાં સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી એક્ટના આડમાં રાજ્ય સરકાર હવે આ સંમતિને બિનજરૂરી બનાવી રહી છે—જે ગંભીર બંધારણીય પ્રશ્ન છે.

૨૧૮ કિલોમીટરનો ચાર માર્ગીય ગ્રીન કોરીડોર રૂ. ૧૬૭૦ કરોડના ખર્ચે બનશે, પરંતુ એક પણ સ્પષ્ટ જવાબ નથી કે કેટલા વૃક્ષ કપાશે, કેટલા આદિવાસી ગામો અસરગ્રસ્ત થશે, કે કેટલાય ગ્રામસભાઓએ આ માટે અરજી કરી હતી. જો આવી માંગણી નહતી, તો પર્યાવરણીય મંજૂરી કયા આધાર પર આપવામાં આવી? શું આ પ્રોજેક્ટ માટે એન્વાયરમેન્ટ ઇમ્પેક્ટ એસેસમેન્ટ (EIA) રિપોર્ટ તૈયાર થયો છે?

અહીં સૌથી ગંભીર મુદ્દો વન વિભાગની ભૂમિકા છે. વિકાસના નામે રેલવે, હાઇવે અને પ્રવાસન માટે જંગલો સાફ કરવાની મંજૂરી આપતી વન ખાતાની નીતિ પોતે જ તેના અસ્તિત્વ પર પ્રશ્નચિહ્ન મૂકે છે. વન વિભાગ ખરેખર જંગલ બચાવવા માટે છે કે સત્તાધીશોના આદેશ અમલમાં મૂકવા માટે?

આજે જો ઉત્તર કે મધ્ય ગુજરાતના આદિવાસીઓ એવું માને કે આ નર્મદા, ડાંગ કે તાપીની સમસ્યા છે, તો કાલે અંબાજીથી સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી સુધીનો ગ્રીન કોરીડોર પણ આદિવાસી પટ્ટામાંથી પસાર થશે. ત્યારે વિરોધ કરવાની તક બચશે?

વન વિભાગ દાવો કરે છે કે જેટલા વૃક્ષ કપાશે તેના ત્રણગણા વૃક્ષ વાવશે. પરંતુ છેલ્લા ૫૦ વર્ષમાં કેટલા વૃક્ષ વાવ્યાં અને કેટલા જીવંત રહ્યા—આનો હિસાબ ગુજરાતને આપવાની હિંમત છે?

વિકાસ જો સંમતિ વિના, જંગલ વિનાશ દ્વારા અને આદિવાસીઓના અધિકાર છીનવીને થાય, તો તેને વિકાસ નહીં, પરંતુ આયોજનબદ્ધ દબાણ કહેવાય.