ઉદ્યોગપતિને લિલાલહેર, સામાન્યને સજા કેમ?

ભારતમાં ન્યાય અને કાયદાની સમાનતા માત્ર ચર્ચા  કે વાતો માટે પૂરતી સિમિત રહી ગઈ છે, એવી લાગણી હવે સામાન્ય લોકોમાં વધતી જાય છે. કારણ સ્પષ્ટ છે—ઉદ્યોગપતિઓના અબજોની આર્થિક છેતરપિંડી કરે તોય "વન ટાઈમ સેટલમેન્ટ" માં બધા કેસ પડતાં મૂકાય, જ્યારે નાનાં નાગરિકો અને ખેડૂતો નગણ્ય લોન માટે વર્ષો સુધી કોર્ટ–કચેરા અને જેલના ચક્કર ખાય છે. પ્રશ્ન એ છે કે—શું ભારત બે પ્રકારના ન્યાયવ્યૂવસ્થા ચલાવે છે? એક અમીર માટે અને એક ગરીબ માટે?

તાજેતરમાં ચર્ચામાં આવેલા સાંડેસરા બ્રધર્સનું ઉદાહરણ આ વિસંગતિને વધુ પ્રગટ કરે છે. વોડોદરા સ્થિત સ્ટર્લિંગ ગ્રૂપના પ્રમોટર્સે બેન્કોનું અંદાજે ૨૦,૦૦૦ કરોડનું દેવું ચૂકવ્યું નહોતું. પરંતુ સર્વોચ્ચ અદાલતમાં તેમણે ₹5,100 કરોડનો વન ટાઈમ સેટલમેન્ટ કર્યો અને તેમના સામેના તમામ આરોપ–કેસ પડતાં મૂકાઈ ગયા.

સવાલ એ છે—શું માત્ર 25% જેટલું ચુકવી દેતાં 75% ગુન્હો માફ થઈ જાય છે?

બીજી બાજુ, એક સામાન્ય ખેડૂત ટ્રેક્ટરની ૨–૩ લાખની લોનના થોડા હપ્તા ચૂકે તો બેન્ક તરત ટ્રેક્ટર જપ્ત કરે છે, હરાજી કરે છે. ક્રેડિટ કાર્ડનું ૨૦,૦૦૦નું બાકી બીલ હોય તો ઉઘરાણી એજન્ટ ઘરે ધાકધમકી આપે. મધ્યમવર્ગના માણસ પર તો એક હપ્તો મોડો પડે તો પણ નોટિસો વરસી પડે.

પણ, વિજય માલિયા 22,000 કરોડ લઈ વિદેશ ગઇને વાજતાં–ગાજતાં જીવે છે.
મેહુલ ચોકસી 39,000 કરોડ બાદ દેશ છોડીને ભાગી ગયા અને તેમની માત્ર 3,000 કરોડની મિલ્કત જ વસૂલ થઈ.
અનિલ અંબાણી 1,36,000 કરોડના લોન મુદ્દે કહે કે તેની નેટવર્થ “શૂન્ય” છે—અને કાયદો ચૂપ!

તો પ્રશ્ન એ છે—શું મોટા આર્થિક ગુનેગારો માટે જેલ નહીં, સેટલમેન્ટ છે? અને નાના ગુનેગારો માટે જેલ જ?

સાંડેસરા બ્રધર્સના કેસ બાદ એક નવી દિશામાં ચિંતા વધી છે—
➡ શું હવે વધુ ઉદ્યોગપતિઓ ઇચ્છાપૂર્વક દિવાળિયા જાહેર કરી સેટલમેન્ટના રસ્તે ભાગશે?
➡ શું આ પગલું આર્થિક ગુન્હાઓને પ્રોત્સાહન ન આપે?
➡ કાયદો શું માત્ર અમીર માટે જ નરમ છે?

ભારતનું કાનૂન કહે છે કે ગૂનો ગૂનો જ—એ આર્થિક હોય કે ક્રિમિનલ. પરંતુ તેની સજા માત્ર સામાન્ય લોકો માટે જ હોય અને મોટા લોકો “ધંધાકીય ભુલ” કહી છટકી જાય—તો દેશનો વિશ્વાસ ન્યાયમાંથી ઉડી જવાનો ખતરો છે.

જો 20,000 કરોડની સામે 5,100 કરોડ ભરતાં કોઇ ગુનેગાર છૂટી શકે, તો ખેડૂતના 2–3 લાખના બાકી લોન માટે પણ એ જ સિદ્ધાંત લાગુ થવો જોઈએ. નહીં તો આ પ્રથાને ડબલ સ્ટાન્ડર્ડ કહેવું ભૂલ નહીં.

ન્યાય સૌ માટે સમાન હોય—આ માગણી કોઈ આડંબર નહીં, પરંતુ લોકશાહીનો આધાર છે. આજે ભારતને આ પ્રશ્નનો જવાબ આપવો જ પડશે:
શું ન્યાયનો રસ્તો સૌ માટે એક જ છે કે બે—એક અમીર માટે અને એક ગરીબ માટે?