અમેરિકા–ચીન સોયાબીન યુદ્ધમાં ભારતની કસોટી

ભારત માટે સોયાબીનની દલીલ — લાભ કે લાચારગીરી?

વૈશ્વિક સોયાબીન બજારમાં ભૂકંપ આવ્યો છે — અને તેનો કંપ ભારત સુધી પહોંચી રહ્યો છે. સપ્ટેમ્બર 2025માં ચીનએ અમેરિકાથી એક પણ ટન સોયાબીન ખરીદ્યું નથી. આ માત્ર રાજકીય નિવેદન નથી, પણ આર્થિક ચેતવણી છે. રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના ટેરિફ યુદ્ધના બદલો રૂપે બેઇજિંગે અમેરિકાના ખેડુતોને તેના સૌથી મોટા ગ્રાહકથી કાપી નાખ્યા. ચીન દર વર્ષે 100 મિલિયન ટનથી વધુ સોયાબીન વાપરે છે, પણ માત્ર 20 મિલિયન ટન જેટલું જ ઉત્પાદન કરે છે. એટલે હવે અમેરિકાના સાયલોમાં માલના પહાડ ઉભા થયા છે અને ખેડૂતોમાં ચિંતા છે.

ભારત માટે આ ચેતવણી સાથે તક પણ છે. આપણે દર વર્ષે આશરે 130.5 લાખ ટન સોયાબીનનું ઉત્પાદન કરીએ છીએ અને 21 લાખ ટનથી વધુ સોયાબીન મીલ નિકાસ કરીએ છીએ. પણ જો અમેરિકા તેની વધારાની માલમસાલા એશિયામાં ઠાલવી દે, તો ભારત માટે આ "સોયાબીન સુનામી" બની શકે છે. સબસિડી અને રાજકીય દબાણ હેઠળ જો અમેરિકન સોયાબીન સસ્તામાં ભારતીય બજારમાં પ્રવેશે, તો દેશના ખેડૂતો માટે આ વિનાશક સાબિત થશે.

જ્યારે ચીની ઉત્પાદકો હાલ વધારાના સ્ટોકને કારણે સોયાતેલ ભારતને સસ્તામાં વેચી રહ્યા છે, ત્યારે ભારતીય ખેડૂતો પહેલેથીજ વધતા ખર્ચ અને ભાવની અનિશ્ચિતતા વચ્ચે સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે. ભારત પોતાના કુલ ખાદ્ય તેલના વપરાશનો બે તૃતિયાંશ ભાગ આયાત કરે છે, જેમાં ઇન્ડોનેશિયા અને મલેશિયાથી પામ તેલ, તેમજ દક્ષિણ અમેરિકા અને રશિયા-યુક્રેનથી સોયાતેલનો સમાવેશ થાય છે. આવી સ્થિતિમાં જો અમેરિકન સોયાબીન અથવા તેના ઉત્પાદનોનો "ડમ્પિંગ" શરૂ થશે, તો સ્થાનિક બજારનો સંતુલન બગડી જશે.

પરંતુ દરેક સંકટમાં એક તક છુપાયેલી હોય છે. ભારતના સોયાબીન મીલના નિકાસમાં 16% વૃદ્ધિ નોંધાઈ છે. ચીન હવે બ્રાઝિલ (85%) અને આર્જેન્ટિના (9%) પરથી આયાત કરી રહ્યું છે, એટલે ભારત પાસે મધ્ય એશિયા અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના નાના બજારોમાં પોતાનું સ્થાન બનાવવાની તક છે.

પરંતુ નીતિની દિશા સ્પષ્ટ હોવી જોઈએ. જો ભારત અમેરિકન સોયાબીનને અંધાધૂંધ આયાતની છૂટ આપશે, તો તેલની કિંમતો ટૂંકા ગાળે ઘટી શકે છે, પરંતુ દેશના તેલબિયાં ઉત્પાદનને લાંબા ગાળે નુકસાન થશે. સરકારએ સ્થાનિક ક્રશિંગ ક્ષમતા વધારવી, નિકાસને પ્રોત્સાહન આપવું અને સંગ્રહ સુવિધા વિકસાવવી જોઈએ.

ચીનના અમેરિકન સોયાબીન પરના પ્રતિબંધથી અમેરિકા મુશ્કેલીમાં છે — પણ તે મુશ્કેલીમાંથી ભારતને ફાયદો થાય કે નુકસાન, એ હવે નીતિ અને દ્રષ્ટિ પર નિર્ભર છે.