ઢાકામાં રહેમાન કમબેક: ભારત સામેની ચાલ?

ભારત–બાંગ્લાદેશ સંબંધો આજે એવા ચોપાટ પર ઊભા છે જ્યાં ભૂલની કોઈ જગ્યા નથી. એક સમય હતો, જ્યારે શેખ હસીનાના નેતૃત્વમાં બાંગ્લાદેશ ભારત માટે માત્ર પડોશી દેશ નહોતો, પરંતુ આતંકવાદ સામેનો વ્યૂહાત્મક સાથી, ઉત્તરપૂર્વ ભારત માટેનો સુરક્ષા કવચ અને ‘નેબરહૂડ ફર્સ્ટ’ નીતિનો આધારસ્તંભ હતો. આજે એ જ બાંગ્લાદેશમાં રાજકીય પલટો ભારત માટે ગંભીર ચેતવણી બની રહ્યો છે.

BNPના કાર્યકારી નેતા તારિક રહમાનનું ૧૭ વર્ષના વનવાસ બાદનું પુનરાગમન માત્ર એક વ્યક્તિનું રાજકીય કમબેક નથી; તે 2001–2006ના ભારત-વિરોધી યુગની સ્મૃતિને જીવંત કરે છે. એ સમયગાળામાં ULFA, NLFT અને અન્ય ઉત્તરપૂર્વીય આતંકી સંગઠનો બાંગ્લાદેશની જમીનનો ખુલ્લેઆમ ઉપયોગ કરતા હતા. 2004નો ઢાકા ગ્રેનેડ હુમલો—જેમાં આવામી લીગના નેતાઓને નિશાન બનાવાયા—દક્ષિણ એશિયાના ઇતિહાસમાં લોકશાહી પરનો સૌથી ભયાનક હુમલો હતો. આજે એ જ હુમલાના આરોપી તરીકે ઓળખાતા તારિક રહમાન તમામ 84 કેસોમાં એક વર્ષમાં નિર્દોષ સાબિત થાય—એ ન્યાયિક પ્રક્રિયા નહીં, પરંતુ સત્તા પરિવર્તનની રાજકીય સ્ક્રિપ્ટ લાગે છે.

તારિક રહમાન આજે સર્વધર્મ સમભાવ અને લોકશાહીની વાત કરે છે, પરંતુ ભારત માટે તેમના શબ્દો કરતાં તેમનો ઇતિહાસ વધુ મહત્વનો છે. BNPની રાજનીતિ હંમેશા ‘ભારત વિરોધ’ને ઘરેલુ રાજકારણનું ઇંધણ બનાવતી રહી છે. આ દૃષ્ટિકોણમાં ફેરફાર થયો હોવાનો કોઈ સ્પષ્ટ પુરાવો હજુ સુધી જોવા મળતો નથી.

આ સ્થિતિને વધુ જોખમી બનાવે છે ચીન અને પાકિસ્તાનની સમકાલીન સક્રિયતા. ચીને પાયરા બંદર, પદ્મા બ્રિજ પ્રોજેક્ટ અને સૈન્ય સાધનો દ્વારા બાંગ્લાદેશમાં પોતાનો વ્યૂહાત્મક પગપેસારો વધાર્યો છે. પાકિસ્તાન, જે શેખ હસીનાના સમયમાં લગભગ રાજકીય રીતે અલગ પડ્યું હતું, હવે BNPના માધ્યમથી ફરી પ્રવેશદ્વાર શોધી રહ્યું છે. ભારત માટે આ માત્ર કૂટનીતિક પડકાર નથી, પરંતુ ઉત્તરપૂર્વ ભારતની સુરક્ષા અને બંગાળની ખાડીમાં મેરિટાઇમ સંતુલનનો પ્રશ્ન છે.

આ તમામ વચ્ચે, શેખ હસીનાની હટાવણીમાં અમેરિકાની ભૂમિકા અંગે ઉઠતા સવાલો ભારત માટે અનિવાર્ય છે. જો લોકશાહી અને માનવાધિકારના નામે વોશિંગ્ટન એક સ્થિર, આતંકવાદ વિરોધી અને ભારત-મૈત્રીપૂર્ણ સરકારને નબળી પાડે, તો એ દક્ષિણ એશિયાની સ્થિરતા માટે જોખમરૂપ છે. ભારતે આ મુદ્દે મૌન રાખવું હવે વ્યૂહાત્મક ભૂલ સાબિત થઈ શકે.

અંતરિમ સરકારમાં મોહમ્મદ યુનુસની ભૂમિકા પણ તટસ્થ નથી દેખાતી. નોબેલ વિજેતા તરીકેની તેમની વૈશ્વિક છબી પાછળ BNP પ્રત્યેનો સ્પષ્ટ ઝુકાવ છુપાતો નથી. તેમની સલાહ હેઠળની સરકાર જાણે કરીને ફેબ્રુઆરી 2026ની ચૂંટણી પહેલાં BNP અને તારિક રહમાન માટે રાજકીય મેદાન સમતળ કરી રહી હોય તેવો સંકેત મળે છે.

શેખ હસીનાના શાસનકાળ દરમિયાન ભારતે જે લાભ મેળવ્યા—આતંકવાદ સામે સહકાર, સરહદી ગોળીબારનો અંત, ટ્રાન્ઝિટ અને ટ્રેડ કનેક્ટિવિટી, વીજળી અને ઊર્જા સહભાગિતા—એ બધું હવે પ્રશ્નચિહ્ન હેઠળ છે. ભારતે તેમને આશ્રય આપીને નૈતિક અને રાજકીય રીતે યોગ્ય પગલું લીધું, પરંતુ હવે ભારતે ભાવનાત્મક નહીં, પરંતુ કઠોર વ્યૂહાત્મક નિર્ણય લેવા પડશે.

ભારત માટે સ્પષ્ટ દૃષ્ટિ હોવી જોઈએ: બાંગ્લાદેશમાં કોણ સત્તામાં આવે તે કરતાં વધુ મહત્વનું છે કે બાંગ્લાદેશની જમીન ફરી ભારત વિરોધી પ્રવૃત્તિઓ માટે ઉપયોગમાં ન લેવાય. નવી દિલ્હીએ હવે માત્ર ‘સૌહાર્દ’ નહીં, પરંતુ શરતો આધારિત કૂટનીતિ અપનાવવી પડશે. ચીન–પાકિસ્તાનના વધતા પ્રભાવ સામે આંતરરાષ્ટ્રીય સાથીઓ સાથે સંકલન, બાંગ્લાદેશની સૈન્ય અને સુરક્ષા વ્યવસ્થાઓ પર નજીકથી નજર અને ઉત્તરપૂર્વ ભારતની આંતરિક સુરક્ષાને મજબૂત બનાવવી—આ હવે વિકલ્પ નથી, ફરજ છે.

કારણ કે બાંગ્લાદેશમાં થતો રાજકીય ફેરફાર માત્ર ઢાકામાં સરકાર બદલાવ નથી; તે નવી દિલ્હીના સુરક્ષા દરવાજે થતી દસ્તક છે. અને ઇતિહાસ સાક્ષી છે—આવી દસ્તકો અવગણવાથી ભારતે હંમેશા ભારે કિંમત ચૂકવી છે.