ખેડૂતના રક્ષક ક્યાં? વેપારીઓ સામે સરકાર નિષ્ફળ છે!

ખેડૂત કિસ્સો—આ ન માત્ર એક આર્થિક મુદ્દો છે, પણ રાજકીય જવાબદારીનું કોર્ટમાર્ચ છે. વર્ષો પહેલા APMC જેવા સંસ્થાઓ બનાવતાં સમયે કહેવામાં આવ્યું હતું કે આ બજારો કૃષિ ઉત્પાદકને સુરક્ષિત અને મજબૂત કરશે. આજે જે દ્રશ્ય જોવા મળે છે તે એવી જ વિધર્મી નિષ્ફળતા છે: મૌખિક કરારો, મુદ્દત વગરની ચુકવણી અને વેપારીઓના સમૂહોએ ભાવ નિયંત્રિત કરી નાના ખેડૂતોને ખોટમાં મૂકવાનું કામ ચાલુ રાખ્યું છે.  એવું લાગે જાણે કે સરકારી તંત્ર ધૃતરાષ્ટ્રની ભૂમીકામાં છે, આવી ઉઘાડી લૂંટને જાણે મંજૂરી આપતી હોય. 

ખેડૂત જ્યારે ફરિયાદ કરે છે, તો અધિકારીઓ કાયદા અને વ્યવસ્થા ને આગળ ધરી બતાવીને ખેડૂતને દબાવવાની કોશિષ કરે છે—એક પ્રકારની ‘શાંતિ’ જે સત્યમાં પેસીવિટી નથી, પરંતુ શોષણને સહન કરવાની વ્યવસ્થા છે. APMC માં ખેડૂતો અને વેપારીઓ બંનેનો પ્રતિનિધિત્વ હોવા છતાં, મેનેજમેન્ટના સભ્યો અનુકૂળ વ્યાપારી ગેઢામાં ફસાઈ ગયા છે. પરિણામે નાની ખેતી પેડારો, મૌલિક પ્રતિષ્ઠાનો અભાવ અને ખ્યાલાતી ગેરપદ્ધતિઓથી ખેડૂતો દબાણમાં છે.

સત્તા પક્ષે હવે સ્વીકારવો પડશે કે નીતિ નિષ્ઠા માત્ર નારા નથી—તે અમલમાં લાવવી પડશે. પહેલું, APMC ની કામગીરીમાં પારદર્શિતા ફરજિયાત બનાવો: વેચાણના તમામ કરારો લખિત રીતે રેકર્ડ રાખવા અને ખુલ્લા ઓડિટ માટે લાવવામાં આવે. વેપારીઓ ઉપર સખત દંડ અને લાઇસન્સ રદ કરવાની કાયદેસર વ્યવસ્થા જરૂરી છે. બીજા, MSP (ન્યूनતમ સપોર્ટ કિંમત) ને કાયદાકીય બળ આપીને બજારમાં ભાવ બનાવનાર ગઠબંધન તોડવા પડશે જેથી ખેડૂતનો મળતો ભાવ અત્યંત ન્યાયસંગત થાય.

નાના ખેડૂતો માટે સસ્તા ક્રેડિટ અને લોજિસ્ટિક્સ સુવિધાઓ આપવી અનિવાર્ય છે—સહકારી સહયોગિતા મજબૂત વગર ખેડૂતોની સ્પર્ધાત્મકતા મંડાય રહેતી નહીં. વેપારીઓની દુપ્રવૃત્તિ સામે ફાસ્ટટ્રેક ટ્રાયબ્યુનલ અને ક્રિમિનલ કાયદાકીય તકનીકોનો ઉપયોગ કરવાની છૂટ આપો, નહીં તો નાની પડતર-મામલાઓ વર્ષો સુધી ફસાયેલા રહેશે.

સાથે જ, પોલીસ અને અત્યંત કડક દંડ દ્વારા ખેડૂત અવાજને દબાવવા માટેની રાજકીય પદ્ધતિઓ તરત બંધ થવી જોઈએ. ગેરસમજ અને દુશાસનથી વિશ્વાસ તૂટી જાય છે; સરકારને એ અવસર લેવું જોઈએ કે ખેડૂતોએ ખુલ્લું મંચ પ્રાપ્ત થાય અને આર્થિક નુકસાનની પૂર્ણ ભરપાઈ થાય. ઇતિહાસમાં વિવિધ પક્ષો કપટથી વિસ્તાર ગુમાવી ચૂક્યા છે — આ સત્તા પક્ષે એ ભૂલો ફરી નહીં કરવી. હાલમાં કૃષિની નીતિઓને હિતાધિકારી બનાવવા માટે સ્વતંત્ર ઓડિટ અને નાગરિક મોનિટરિંગ અનિવાર્ય છે. ફેરફાર નહીં થયો તો ખેડૂતોનો રોષ સીમા પાર કરી દેશને સામાન્ય અસ્થિરતામાં ધકેલશે.

આ સંકટ ઉકેલવો હોય તો તે રાજકીય સાહસ અને તાત્કાલિક પગલા માંગે છે. ના તો 'અન્નદાતા' તરીકે ઓળખાતા લોકોની ક્લેશભરી અવાજ સજાગતા અને રાજકીય પરિણામ બંને લાવી કરશે — અને તેના ભોગ સત્તા પક્ષે જ ભોગવવા પડશે.