ભારતનો GDP ઉછાળો ખરેખર સર્વસમાવેશક?

ભારતનો તાજેતરનો 8.2% GDP વૃદ્ધિ દર નિશ્ચિત રીતે વિશ્વનું ધ્યાન ખેંચે એવો છે. નાણાંકીય વર્ષ 2025–26ના બીજા ત્રિમાસ (જુલાઈ–સપ્ટેમ્બર) દરમિયાન નોંધાયેલ આ વૃદ્ધિ RBIના 7% અંદાજ અને વિશ્લેષકોના અંદાજોને પણ પાર કરે છે. પરંતુ આ તેજ વેગવાળી વૃદ્ધિની ચમક પાછળ કેટલીક મૂલભૂત અસમાનતાઓ છુપાયેલી છે.

વૃદ્ધિનો મોટો હિસ્સો માત્ર સર્વિસ (9.2%) અને મેન્યુફેક્ચરિંગ (9.1%) જેવા મર્યાદિત ક્ષેત્રોથી આવી રહ્યો છે. ખાનગી વપરાશમાં પણ 7.9%ની વૃદ્ધિ નોંધાઈ છે, אך પ્રશ્ન એ છે કે—શું આ વૃદ્ધિ 140 કરોડની વસતી માટે પૂરતી સર્વસમાવેશક છે?

મર્યાદિત ક્ષેત્રોમાં કેન્દ્રિત વૃદ્ધિ

સર્વિસ સેક્ટર ભારતની વૃદ્ધિનો મુખ્ય ડ્રાઈવર છે, પરંતુ IT, ફિનટેક, AI જેવા ક્ષેત્રો માટે જરૂરી કૌશલ્ય ધરાવતા કર્મચારીઓનો પુરવઠો ઓછો છે. તેથી રોજગાર વૃદ્ધિ સ્થિર, જ્યારે કૌશલ્ય ખાધ વધતી જાય છે. હાયર-ટેક ક્ષેત્રો GDPમાં મોટો ફાળો આપે છે, પણ રોજગાર ઓછો સર્જે છે, જે અસંતુલનને વધુ ઊંડું કરે છે.

ઉત્પાદન ક્ષેત્રની નબળાઈ ચિંતાજનક

GDP વધવા છતાં IIP ઑક્ટોબર 2025માં માત્ર 0.4% રહી—છેલ્લાં 14 મહિનામાં સૌથી નીચું.
મેન્યુફેક્ચરિંગ 1.8%, માઈનિંગ -1.8% અને વીજઉત્પાદન -6.9% રહી.
આ દર્શાવે છે કે ભારતનો ઔદ્યોગિક આધાર હજુ ખૂબ જ વલણશીલ અને નબળો છે.

રોજગાર: વૃદ્ધિનો સૌથી નબળો દોરો

LFPR 55.4% સુધી સુધર્યો છે અને EPFOમાં 21.04 લાખ નવા સભ્યો ઉમાયા છે. પરંતુ બેરોજગારી દર 5.2% પર જ અડગ છે.
અર્થાત—વૃદ્ધિ છે, રોજગાર નથી.

શહેરી ભારત આગળ, ગ્રામ્ય ભારત પાછળ

આર્થિક ગતિશીલતા મુખ્યત્વે શહેરી પ્રદેશો સુધી મર્યાદિત છે. ગ્રામ્ય વિસ્તારներում માંગ, આવક અને રોજગાર બંને નબળા છે. પરિણામે શહેર-ગામ આર્થિક ખાડો વધે છે, જે લાંબા ગાળે વિકાસને અસ્થિર બનાવે છે.

વાસ્તવિક પ્રશ્ન—શું આ વૃદ્ધિ ગૌરવની છે?

ભારતનો GDP ઉછાળો આત્મવિશ્વાસ આપે છે, પરંતુ સમાવેશકતા, કૌશલ્ય, ઔદ્યોગિક સ્થિરતા અને ગ્રામ્ય પ્રગતિના પ્રશ્નો ઝાંખા નથી થઈ શકતા.

ભારતે હવે નક્કી કરવું છે—
શું માત્ર તેજ GDP વૃદ્ધિ પૂરતી છે, કે સાચો વિકાસ તે છે જે અંતિમ વ્યક્તિ સુધી પહોંચે?