" હું ઇન્દિરા ગાંધી બોલુ છું, બાંગ્લાદેશના ગુપ્ત કામ માટે જલ્દી 60 લાખ મોકલો.."

સ્ટેટ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા, 1, સંસદ માર્ગ, નવી દિલ્હી. વર્ષ 1971 હતું, તારીખ 24 મે, અને તે દિવસે સોમવાર હતો. બરાબર 54 વર્ષ પહેલાં, આ જ બેંકમાં, તત્કાલીન વડા પ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીના અવાજની નકલ કરીને, એક બેંક કૌભાંડ આચરવામાં આવ્યું હતું જેણે દેશને હચમચાવી નાખ્યો હતો. આ કૌભાંડ બેંકિંગ છેતરપિંડીના ઇતિહાસમાં 'નગરવાલા કૌભાંડ' તરીકે કુખ્યાત છે અને આજે પણ તેનો પડઘો સંસદીય ગલિયારાઓમાં ક્યારેક ક્યારેક સંભળાય છે. 24 મેની તે ઘટનાનું વર્ણન તાજેતરમાં પ્રકાશિત થયેલા પુસ્તક 'ધ સ્કેમ ધેટ શૂક ધ નેશન' માં સંપૂર્ણ વિગતવાર કરવામાં આવ્યું છે.

24મી મે…. બેંકના મુખ્ય કેશિયર વેદ પ્રકાશ મલ્હોત્રા તેમની ખુરશીમાં આરામથી બેઠા હતા ત્યારે અચાનક ફોન રણક્યો. મલ્હોત્રાએ ફોન ઉપાડ્યો કે તરત જ બીજી બાજુથી સંભળાતા અવાજથી તેના હૃદયના ધબકારા અચાનક વધી ગયા. તે 26 વર્ષથી બેંકમાં કામ કરી રહ્યા હતા, પરંતુ તેને પહેલાં ક્યારેય આવો ફોન આવ્યો ન હતો અને તેને ખ્યાલ પણ નહોતો કે આ ફોન કોલ તેના જીવનમાં ઉથલપાથલ મચાવી દેશે. સમય સવારે 11:45 વાગ્યાનો હતો. મલ્હોત્રાએ હેલ્લો કહ્યું અને બીજી બાજુથી અવાજ આવ્યો, "ભારતના વડા પ્રધાનના સચિવ શ્રી હકસર તમારી સાથે વાત કરવા માંગે છે."

મલ્હોત્રાએ કહ્યું, "ઓકે." આ પછી, એક વ્યક્તિ જેણે પોતાને હકસર તરીકે ઓળખાવ્યો હતો, તે લાઇન પર આવ્યો અને મલ્હોત્રાને કહ્યું, "ભારતના વડા પ્રધાનને 60 લાખ રૂપિયાની જરૂર છે જે કોઈ ગુપ્ત કામ માટે મોકલવા પડશે. તે પોતાના માણસને તમારી પાસે મોકલશે અને તમે તેમને પૈસા આપી શકો છો." હેડ કેશિયર મલ્હોત્રાએ હક્સરને પૂછ્યું કે શું પૈસા ચેક અથવા રસીદ પર આપવામાં આવશે. આના પર તેમને કહેવામાં આવ્યું કે આ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ અને ગુપ્ત કાર્ય છે. આ પ્રધાનમંત્રીનો આદેશ છે. રસીદ અથવા ચેક પછીથી આપવામાં આવશે.

આ પછી, કથિત હકસરે મલ્હોત્રાને સમજાવ્યું કે પૈસા ક્યાં અને કેવી રીતે લેવા. પરંતુ મલ્હોત્રાએ પહેલાં ક્યારેય આવી પરિસ્થિતિનો સામનો કર્યો ન હતો. તેણે અચકાતા કહ્યું, "આ ખૂબ જ મુશ્કેલ કાર્ય છે." આના પર હકસરે કહ્યું, "તો પછી તમે ભારતના પ્રધાનમંત્રી શ્રીમતી ઇન્દિરા ગાંધી સાથે વાત કરો." થોડીવાર પછી મલ્હોત્રાએ ફોન પર એક પરિચિત અવાજ સાંભળ્યો, "હું ભારતના વડા પ્રધાન શ્રીમતી ઇન્દિરા ગાંધી છું." મલ્હોત્રાને પોતાના કાન પર વિશ્વાસ જ ન આવ્યો કે તે ઇન્દિરા ગાંધી સાથે વાત કરી રહ્યો છે.

 તેમણે પોતાની પાછળની જુબાનીમાં એમ પણ કહ્યું હતું કે ઇન્દિરા ગાંધીનો અવાજ સાંભળતાની સાથે જ તેઓ 'મંત્રમુગ્ધ' થઈ ગયા હતા. બીજી બાજુથી અવાજ સીધો મુદ્દા પર આવ્યો, “મારા સેક્રેટરીએ તમને કહ્યું છે તેમ, બાંગ્લાદેશમાં ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ અને ગુપ્ત કામ માટે તાત્કાલિક રૂ. 60 લાખની જરૂર છે. તાત્કાલિક તેની વ્યવસ્થા કરો. હું મારા માણસને મોકલી રહ્યો છું. તમારે હકસરને તે જગ્યાએ પૈસા સોંપી દેવા જોઈએ જ્યાં તેણે તમને કહ્યું હતું.

મલ્હોત્રાને હવે સંપૂર્ણ ખાતરી થઈ ગઈ હતી કે ફોનની બીજી બાજુ ભારતના વડા પ્રધાન હતા. પત્રકાર પ્રકાશ પાત્રા અને રાશિદ કિડવાઈ દ્વારા લખાયેલા પુસ્તક 'ધ સ્કેમ ધેટ શૂક ધ નેશન' માં આ નાગરવાલા કૌભાંડની વિગતવાર તપાસ કરવામાં આવી છે. આ પુસ્તકની વાર્તા આ કૌભાંડના માસ્ટરમાઇન્ડ રૂસ્તમ સોહરાબ નાગરવાલાની આસપાસ ફરે છે, જે ભારતીય સેનાના નિવૃત્ત કેપ્ટન હતા અને જેમણે 1971માં આ કૌભાંડને અંજામ આપ્યો હતો. ઘટનાના થોડા કલાકોમાં જ નાગરવાલાની એરપોર્ટ પરથી ધરપકડ કરવામાં આવી હતી અને લૂંટાયેલા મોટાભાગના પૈસા રિકવર કરવામાં આવ્યા હતા. 'લૂંટ' પુસ્તકના પહેલા પ્રકરણમાં, તે દિવસની ઘટનાનું રસપ્રદ વર્ણન હેડ કેશિયર મલ્હોત્રાના શબ્દોમાં આપવામાં આવ્યું છે.

મલ્હોત્રા કહે છે કે જ્યારે તેમને ખાતરી થઈ કે તે વડા પ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધી છે, ત્યારે તેમને થોડી રાહત થઈ. પણ તેણે કહ્યું, "હું તે માણસને કેવી રીતે ઓળખીશ?" આ પ્રશ્ન પર, તેને બીજી બાજુથી કહેવામાં આવ્યું, "તે માણસ તમારી સાથે કોડ શબ્દોમાં વાત કરશે અને કહેશે, "હું બાંગ્લાદેશનો બાબુ છું" અને તમે જવાબ આપશો, "હું બાર એટ લો છું." અગાઉ, હકસરે મલ્હોત્રાને સમજાવ્યું હતું, "આ રકમ ફ્રી ચર્ચમાં લઈ જાઓ, કારણ કે તે વાયુસેનાના વિમાન દ્વારા બાંગ્લાદેશ મોકલવાની છે." આ કામ તાત્કાલિક કરવું પડશે અને તે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. તું આ વાત કોઈને કહેશે નહીં અને ઝડપથી આવીશ.

આ સાથે, પહેલા પ્રકરણમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે કેવી રીતે મલ્હોત્રાએ તેના બે જુનિયર કેશિયરો સાથે મળીને બેંકના સ્ટ્રોંગ રૂમમાંથી આ રકમ કાઢી અને બેંકની એમ્બેસેડર કારના થડમાં રાખી અને ઉલ્લેખિત સ્થળે પહોંચ્યા. પોલીસને આપેલા પોતાના નિવેદનમાં, મલ્હોત્રાએ પાછળથી કહ્યું, "આછા લીલા રંગની ટોપી પહેરેલો એક ઊંચો, ગોરો ચામડીનો માણસ મારી તરફ આવ્યો અને કોડ વર્ડ બોલ્યો અને પછી કહ્યું, 'ચાલો જઈએ.'" મલ્હોત્રાના નિવેદન મુજબ, પંચશીલ માર્ગ ચોકડી પર પહોંચ્યા પછી, તે માણસે કહ્યું કે તેણે એરફોર્સનું વિમાન પકડવાનું છે અને અહીંથી તે ટેક્સીમાં જશે. તેમણે મલ્હોત્રાને કહ્યું, "તમે સીધા પ્રધાનમંત્રી નિવાસસ્થાને જાઓ." તે તમને એક વાગ્યે મળશે.

મલ્હોત્રાએ ભાડે લીધેલી ટેક્સી, DLT 1622 નો નંબર નોંધ્યો અને રાજદૂતમાં બેસીને વડા પ્રધાનના નિવાસસ્થાન તરફ રવાના થયા. હવે તેમને વડા પ્રધાન પાસેથી રસીદ લેવાની હતી. આ પુસ્તકમાં નાગરવાલાની ઘટનાને જુદા જુદા એંગલથી પ્રકાશિત કરવામાં આવી છે. છેતરપિંડીની જાણ થતાં જ ચાણક્યપુરી પોલીસ સ્ટેશનમાં ફરિયાદ નોંધાવવામાં આવી અને SHO હરિદેવ તરત જ એક્શનમાં આવ્યા અને દિલ્હી એરપોર્ટ પરથી નાગરવાલાની ધરપકડ કરી. બાદમાં, નાગરવાલાને ચાર વર્ષની જેલની સજા ફટકારવામાં આવી હતી પરંતુ તિહાર જેલમાં અચાનક હૃદયરોગના હુમલાથી તેમનું અવસાન થયું હતું