ગુજરાત અને થાઇલેન્ડ બંને ભૂકંપની દૃષ્ટિએ સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં, બંનેમાં હાઇ રિસ્ક

થાઇલેન્ડ અને મ્યાનમારમાં 28 માર્ચ 2025ના રોજ આવેલો ભૂકંપ એ ટેક્ટોનિક પ્લેટની હિલચાલનું પરિણામ છે, જે ભૂકંપનું મુખ્ય કુદરતી કારણ છે. આ વિસ્તારમાં ભૂકંપના કારણોને વધુ વિગતવાર સમજવા માટે નીચેના મુદ્દાઓ અગત્યના છે.

1. ટેક્ટોનિક પ્લેટનું સંઘર્ષ: આ ભૂકંપનું કેન્દ્રબિંદુ મ્યાનમારમાં હતું, જે ભારતીય પ્લેટ (Indian Plate) અને યુરેશિયન પ્લેટ (Eurasian Plate)ની સીમા નજીક આવેલું છે. ભારતીય પ્લેટ યુરેશિયન પ્લેટની નીચે સબડક્શન (subduction) પ્રક્રિયામાંથી પસાર થાય છે, જેના કારણે આ વિસ્તારમાં તણાવ એકઠો થાય છે. આ તણાવ જ્યારે મુક્ત થાય છે, ત્યારે ભૂકંપ આવે છે.
2. સાગાઇંગ ફોલ્ટ (Sagaing Fault): મ્યાનમારમાં આવેલો સાગાઇંગ ફોલ્ટ એક મુખ્ય ટ્રાન્સફોર્મ ફોલ્ટ છે, જે બે પ્લેટોની આડી હિલચાલને કારણે સક્રિય છે. આ ફોલ્ટની હિલચાલને કારણે મ્યાનમાર અને નજીકના થાઇલેન્ડના વિસ્તારોમાં ભૂકંપનું જોખમ રહે છે.
3. ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સક્રિયતા: આ પ્રદેશ રિંગ ઓફ ફાયરની નજીક નથી, પરંતુ ભારતીય પ્લેટની ઉત્તર તરફની ગતિ (દર વર્ષે લગભગ 4-5 સે.મી.) હિમાલય અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય અસ્થિરતા પેદા કરે છે, જે થાઇલેન્ડ સુધી પણ અસર કરે છે.
4. પ્રાકૃતિક પ્રક્રિયા: આ ભૂકંપનું કારણ માનવસર્જિત પ્રવૃત્તિઓ (જેમ કે ખાણકામ કે ડેમ બાંધકામ) સાથે જોડાયેલું નથી, પરંતુ સંપૂર્ણપણે પૃથ્વીની આંતરિક ટેક્ટોનિક પ્રક્રિયાઓનું પરિણામ છે.

આ ભૂકંપની તીવ્રતા (7.7-8.2) અને તેની અસરો (થાઇલેન્ડમાં ઈમારતો ધરાશાયી થવી) દર્શાવે છે કે આ એક મોટી ટેક્ટોનિક ઘટના હતી, જે આ પ્રદેશની ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સંવેદનશીલતાને કારણે બની.   ગુજરાત અને થાઇલેન્ડ બંને ભૂકંપની દૃષ્ટિએ સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં   ગુજરાત અને થાઇલેન્ડ બંને ભૂકંપની દૃષ્ટિએ સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં આવે છે, પરંતુ તેમના ભૂકંપ ઝોનની સમાનતા અને તફાવત ટેક્ટોનિક પ્લેટની ગતિવિધિઓ, ફોલ્ટ લાઇન્સ અને ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય રચના પર આધારિત છે. નીચે આ બંને પ્રદેશોની સમાનતા અને તફાવતોનું વિશ્લેષણ છે:   સમાનતાઓ:

1. ટેક્ટોનિક પ્લેટની સક્રિયતા:
   • ગુજરાત અને થાઇલેન્ડ બંને એવા વિસ્તારોમાં આવે છે જ્યાં ટેક્ટોનિક પ્લેટોની હિલચાલ ભૂકંપનું કારણ બને છે. ગુજરાત ભારતીય પ્લેટ (Indian Plate) અને યુરેશિયન પ્લેટ (Eurasian Plate)ના સંઘર્ષ ઝોનમાં આવે છે, જ્યારે થાઇલેન્ડ પણ ભારતીય પ્લેટ અને સુંદા પ્લેટ (Sunda Plate)ની સીમા નજીકના પ્રભાવમાં છે.
   • બંને પ્રદેશોમાં સબડક્શન (subduction) અને ફોલ્ટ હિલચાલ ભૂકંપનું જોખમ વધારે છે.
2. ફોલ્ટ લાઇન્સની હાજરી:
   • ગુજરાતમાં કચ્છ રિફ્ટ ઝોન અને કંબાટ ફોલ્ટ જેવી સક્રિય ફોલ્ટ લાઇન્સ છે, જે 2001ના ભૂકંપ જેવી ઘટનાઓ માટે જવાબદાર છે. થાઇલેન્ડમાં પણ સાગાઇંગ ફોલ્ટ (Sagaing Fault) અને અંદામાન-સુમાત્રા સબડક્શન ઝોનની નજીકની અસરો જોવા મળે છે, જે 28 માર્ચ 2025ના ભૂકંપ સાથે સંકળાયેલી છે.
3. ભૂકંપની તીવ્રતા:  
   • બંને પ્રદેશોમાં મધ્યમ�កચ્છ (2001) અને થાઇલેન્ડ (2025) ભૂકંપોની તીવ્રતા 7.0થી ઉપર નોંધાઈ છે, જે દર્શાવે છે કે બંને વિસ્તારોમાં મોટા ભૂકંપની સંભાવના છે.
4. દરિયાકાંઠાની સ્થિતિ:  
   • ગુજરાત અને થાઇલેન્ડ બંને લાંબા દરિયાકાંઠા ધરાવે છે, જે સુનામીનું જોખમ પણ ઉભું કરે છે. ગુજરાતમાં 1945નો મકરાન ભૂકંપ અને થાઇલેન્ડમાં 2004ની સુનામી આના ઉદાહરણો છે.

તફાવતો:

1. ઝોનલ વર્ગીકરણ:  
   • ગુજરાત ભારતના ભૂકંપ ઝોનમાં ઝોન III (મધ્યમ), ઝોન IV (ઉચ્ચ) અને ઝોન V (અત્યંત ઉચ્ચ)માં આવે છે, જેમાં કચ્છ ઝોન Vમાં છે. થાઇલેન્ડનો મોટાભાગનો વિસ્તાર મધ્યમથી ઉચ્ચ જોખમ ઝોનમાં આવે છે, પરંતુ તે ગુજરાતની જેમ અત્યંત ઉચ્ચ ઝોનમાં નથી.
2. ભૂકંપની આવૃત્તિ:  
   • ગુજરાતમાં ભૂકંપની આવૃત્તિ થાઇલેન્ડની સરખામણીએ ઓછી છે. થાઇલેન્ડ ઉત્તરીય ભાગમાં વધુ વારંવાર નાના-મધ્યમ ભૂકંપો અનુભવે છે, જ્યારે ગુજરાતમાં મોટા ભૂકંપો દુર્લભ પણ વધુ વિનાશક હોય છે.
3. ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સંદર્ભ:  
   • ગુજરાતનું કચ્છ વિસ્તાર રિફ્ટ ઝોનમાં છે, જે એક અંતઃખંડીય (intracontinental) ભૂકંપ ઝોન છે. થાઇલેન્ડનો ભૂકંપ ઝોન સબડક્શન અને ટ્રાન્સફોર્મ ફોલ્ટ્સના સંયોજનથી પ્રભાવિત છે, જે અંદામાન-નિકોબારથી મ્યાનમાર સુધી વિસ્તરે છે.

નિષ્કર્ષ:   ગુજરાત અને થાઇલેન્ડમાં ભૂકંપ ઝોનની સમાનતા ટેક્ટોનિક પ્લેટની સક્રિયતા, ફોલ્ટ લાઇન્સ અને મોટા ભૂકંપની સંભાવનામાં જોવા મળે છે. જોકે, ગુજરાતનું ઉચ્ચતમ જોખમ ઝોન (V) અને થાઇલેન્ડનું મધ્યમ-ઉચ્ચ જોખમ ઝોન તેમની તીવ્રતા અને આવૃત્તિમાં તફાવત દર્શાવે છે. આમ, બંનેમાં આંશિક સમાનતા છે, પરંતુ તેમની ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય રચના અને જોખમનું સ્વરૂપ અલગ છે.