ગ્રામીણ ભારતમાં આવક વૃદ્ધિ બે વર્ષના તળિયે

NABARD Rural Economic Survey: ભારતના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં આવક વૃદ્ધિની ગતિ છેલ્લા બે વર્ષમાં સૌથી નીચી સપાટીએ પહોંચી ગઈ છે. નેશનલ બેંક ફોર એગ્રીકલ્ચર એન્ડ રૂરલ ડેવલપમેન્ટ (નાબાર્ડ) દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા તાજેતરના સર્વેક્ષણ અનુસાર, દેશભરના ગ્રામીણ પરિવારોમાં આવક, રોજગાર અને ભવિષ્યની નાણાકીય સ્થિતિ અંગેનો વિશ્વાસ સતત ઘટી રહ્યો છે. 29 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના 20,000 પરિવારો પર આધારિત 'ગ્રામીણ આર્થિક સ્થિતિ અને ભાવના સર્વે' (રાઉન્ડ 12, જુલાઈ 2026) દર્શાવે છે કે આવકમાં મંદી હોવા છતાં વપરાશ ખર્ચ ઊંચો રહ્યો છે, જેના પરિણામે અનૌપચારિક ધિરાણ પર લોકોની નિર્ભરતા રેકોર્ડ સપાટીએ પહોંચી છે.

આવક વૃદ્ધિનો દર સર્વકાલીન નીચલા સ્તરે
નાબાર્ડના રિપોર્ટ મુજબ, છેલ્લા એક વર્ષમાં માત્ર 27.7% ગ્રામીણ પરિવારોએ તેમની આવકમાં વધારો નોંધાવ્યો છે, જે સપ્ટેમ્બર 2024 માં સર્વેની શરૂઆત થયા પછીનો સૌથી નીચો આંકડો છે. બીજી તરફ, 52.6% પરિવારોની આવકમાં કોઈ ફેરફાર થયો નથી, જે અત્યાર સુધીનો સૌથી વધુ દર છે. વધુમાં, 19.8% પરિવારોની આવકમાં સીધો ઘટાડો નોંધાયો છે. નવેમ્બર 2025 થી ગ્રામીણ આવકમાં સતત ઘટાડાનો ટ્રેન્ડ જોવા મળી રહ્યો છે, જે ગ્રામીણ અર્થતંત્રમાં ઊંડી થઈ રહેલી મંદીના સ્પષ્ટ સંકેતો આપે છે.

મોંઘવારી અને વિલંબિત ચોમાસાની કૃષિ ક્ષેત્ર પર અસર
ગ્રામીણ આવક પર વધી રહેલા દબાણ પાછળ ઊંચો ફુગાવો અને વિલંબિત ચોમાસું મુખ્ય પરિબળો છે. જૂન 2026 માં ગ્રાહક ભાવ સૂચકાંક (CPI) આધારિત રિટેલ ફુગાવો વધીને 4.38% થયો હતો, જે છેલ્લા 17 મહિનાનું ઉચ્ચ સ્તર છે. આ ઉપરાંત, અલ નીનોની અસર વચ્ચે 1 જૂનથી 15 જુલાઈ દરમિયાન દેશમાં સામાન્ય કરતાં 23% ઓછો વરસાદ થયો હતો, જેના કારણે ખરીફ પાકનું વાવેતર ગયા વર્ષ કરતાં 6% ઘટી ગયું છે. આ પરિસ્થિતિએ કૃષિ આધારિત ગ્રામીણ વસ્તીની નાણાકીય કમર તોડી નાખી છે.

આવક સ્થિર, છતાં ઘરગથ્થુ વપરાશ ખર્ચમાં સતત વધારો
આવકમાં મંદી હોવા છતાં દૈનિક વિનિયોગ ખર્ચ ઊંચો જ રહ્યો છે. સર્વેક્ષણમાં 74.1% પરિવારોએ સ્વીકાર્યું હતું કે ગયા વર્ષની સરખામણીએ તેમના વપરાશ ખર્ચમાં વધારો થયો છે. સરેરાશ રીતે, ગ્રામીણ પરિવાર પોતાની માસિક આવકનો 66.5% ભાગ માત્ર દૈનિક વપરાશ અને ખોરાક પાછળ ખર્ચ કરે છે. આ આવકમાંથી માત્ર 13.6% રકમ બચત તરફ જાય છે, જ્યારે 12.5% રકમ જૂના દેવાની ચુકવણી પાછળ ખર્ચાઈ જાય છે.

ઔપચારિક બેંકિંગથી અંતર અને અનૌપચારિક ધિરાણમાં તીવ્ર ઉછાળો
નાણાકીય દબાણ વધતાં ગ્રામીણ પરિવારોમાં અનૌપચારિક સ્ત્રોતોમાંથી ધિરાણ લેવાનું પ્રમાણ વધ્યું છે. ઔપચારિક નાણાકીય સંસ્થાઓ (બેંકો) પાસેથી ધિરાણ લેનારા પરિવારોનો હિસ્સો નવેમ્બર 2025 માં 58.3% હતો, જે ઘટીને 51% થઈ ગયો છે. સામે પક્ષે, સંબંધીઓ, મિત્રો અને વ્યાજખોર શાહુકારો જેવા અનૌપચારિક સ્ત્રોતો પર નિર્ભર પરિવારોનો હિસ્સો વધીને 23.6% ની સર્વોચ્ચ સપાટીએ પહોંચ્યો છે. અનૌપચારિક ધિરાણ લેનારાઓ પૈકી 16.2% લોકોએ માત્ર મિત્રો/સંબંધીઓ પાસેથી, 6% લોકોએ શાહુકારો પાસેથી અને 1.4% લોકોએ બંને સ્ત્રોતોમાંથી ધિરાણ મેળવ્યું હતું.

ફુગાવાની અપેક્ષાઓ અને ભવિષ્યની સ્થિતિ અંગે ચિંતા
ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ભાવવધારા અંગેની ચિંતા વધુ ઘેરી બની છે. જુલાઈ 2026 ના સર્વેક્ષણમાં પરિવારોએ આગામી વર્ષ દરમિયાન સરેરાશ ફુગાવાનો દર 5.8% રહેવાનો અંદાજ મૂક્યો છે, જે માર્ચ 2026 ના સર્વેમાં 4.4% હતો. આ દર્શાવે છે કે ટૂંકા ગાળામાં મોંઘવારીની અપેક્ષાઓ તીવ્ર બની છે. આગામી 3 મહિનામાં રોજગારીની સ્થિતિ સુધરશે તેવી અપેક્ષા માત્ર 39.3% લોકો રાખે છે, જ્યારે સમાન સમયગાળામાં આવક વધવાની આશા રાખતા પરિવારોનું પ્રમાણ ઘટીને 41.2% થયું છે. જોકે, 69.6% પરિવારો આગામી સંપૂર્ણ વર્ષમાં સ્થિતિ સુધરવાની આશા ધરાવે છે.

અર્થશાસ્ત્રીઓનો મત અને ભવિષ્યનો રોડમેપ
અર્થશાસ્ત્રીઓના મતે નાબાર્ડનો આ સર્વે ગ્રામીણ અર્થતંત્રમાં આવી રહેલી નબળાઈઓ તરફ પ્રારંભિક ઈશારો કરે છે. કૃષિ ક્ષેત્ર પરથી નિર્ભરતા ઘટાડીને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં બિન-કૃષિ રોજગારની નવી તકો ઊભી કરવી અત્યંત જરૂરી બની ગઈ છે. વધુમાં, બેંકિંગ સુવિધાઓ હોવા છતાં જટિલ કાગળકામ અને પ્રક્રિયાઓના કારણે લોકો અનૌપચારિક ધિરાણ તરફ ધકેલાઈ રહ્યા છે. નિષ્ણાતો આ ડેટાને પૂર્ણકાલીન મંદી તરીકે જોવાના બદલે ચેતવણીના સંકેત તરીકે જોઈ રહ્યા છે અને આગામી મહિનાઓમાં વેતન, રોજગાર અને વપરાશના આંકડા પર બારીક નજર રાખવાની ભલામણ કરી રહ્યા છે.