India&rsquo;s Foreign Exchange Reserves: પશ્ચિમ એશિયામાં વધી રહેલા ગંભીર ભૂ-રાજકીય તણાવ અને વૈશ્વિક આર્થિક અસ્થિરતાની સીધી અસર હવે ભારતના સરકારી ખજાના પર દેખાવા લાગી છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા તાજેતરના સત્તાવાર આંકડા અનુસાર, 26 જૂન, 2026 ના રોજ પૂરા થયેલા સપ્તાહમાં દેશના કુલ વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડારમાં $5.654 બિલિયનનો તીવ્ર ઘટાડો નોંધાયો છે. આ ઘટાડા સાથે દેશનું કુલ વિદેશી હૂંડિયામણ ઘટીને $666.933 બિલિયનના સ્તરે આવી ગયું છે. આ અગાઉના સપ્તાહમાં વિદેશી હૂંડિયામણમાં $963 મિલિયનનો વધારો થયો હતો અને તે $672.587 બિલિયન પર પહોંચ્યો હતો, પરંતુ વર્તમાન વૈશ્વિક કટોકટીના કારણે આ સુધારો લાંબો સમય ટકી શક્યો નથી.
સોનાના ભંડારના મૂલ્યમાં સૌથી મોટો સાપ્તાહિક કડાકો RBI ના અહેવાલ મુજબ, આ સપ્તાહ દરમિયાન સૌથી મોટો ફટકો દેશના સોનાના ભંડારને પડ્યો છે. ભારતના સોનાના ભંડારનું મૂલ્ય એક જ અઠવાડિયામાં $5.394 બિલિયન જેટલું ઘટીને $102.536 બિલિયન થઈ ગયું છે, જે તાજેતરના સમયનો સૌથી મોટો સાપ્તાહિક ઘટાડો ગણવામાં આવે છે. વૈશ્વિક બજારમાં સોનાના ભાવોમાં થતી ભારે વધઘટ અને આયાત બિલના કારણે સોનાના અનામત ભંડારના મૂલ્ય પર આ નકારાત્મક અસર જોવા મળી છે.
FCA અને IMF સંબંધિત અનામતોમાં પણ નબળાઈ વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડારનો સૌથી મોટો અને મહત્વનો ઘટક ગણાતી વિદેશી ચલણ સંપત્તિ (Foreign Currency Assets - FCA) માં પણ આ સમયગાળા દરમિયાન $150 મિલિયનનો ઘટાડો થયો છે, જેનાથી તે ઘટીને $541.067 બિલિયન થઈ ગઈ છે. ડૉલર ઉપરાંત આ સંપત્તિમાં સામેલ અન્ય વૈશ્વિક ચલણો જેવા કે યુરો, પાઉન્ડ અને યેનના મૂલ્યમાં આવતા ઉતાર-ચઢાવના લીધે આ સ્થિતિ સર્જાઈ છે. આ સાથે જ, આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય ભંડોળ (IMF) પાસે રહેલા સ્પેશિયલ ડ્રોઇંગ રાઇટ્સ (SDRs) $89 મિલિયન ઘટીને $18.558 બિલિયન થયા છે, જ્યારે IMF સાથે ભારતની અનામત સ્થિતિ પણ $21 મિલિયનના ઘટાડા સાથે $4.772 બિલિયન થઈ ગઈ છે.
રેકોર્ડ હાઈ સ્તરથી ભંડાર કેમ ઘટ્યો? ચાલુ વર્ષની શરૂઆતમાં ભારતની આર્થિક સ્થિતિ અત્યંત મજબૂત હતી. 27 ફેબ્રુઆરી, 2026 ના રોજ પૂરા થયેલા સપ્તાહમાં ભારતનો વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડાર $728.494 બિલિયનના ઓલ-ટાઇમ હાઈ એટલે કે સર્વકાલીન ઉચ્ચ સ્તરે પહોંચી ગયો હતો. જોકે, ત્યારબાદ ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ અને પશ્ચિમ એશિયાના તણાવને કારણે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ થતાં ક્રૂડ ઓઈલ અને ગેસની આયાતનો બોજ અચાનક વધી ગયો. આ આયાત બિલ વધવાના કારણે ભારતીય રૂપિયા પર ભારે દબાણ ઊભું થયું હતું. રૂપિયાના મૂલ્યને ગગડતો અટકાવવા અને બજારને સ્થિર રાખવા માટે કેન્દ્રીય બેંક (RBI) એ ખુલ્લા બજારમાં સતત ડૉલર વેચવા પડ્યા છે, જે ભંડારમાં થયેલા આ મોટા ઘટાડાનું મુખ્ય કારણ છે.
આર્થિક કટોકટી ખાળવા પીએમ મોદીની દેશવાસીઓને અપીલ દેશના કિંમતી વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડારને સુરક્ષિત રાખવા માટે સરકાર પણ હવે એક્શન મોડમાં આવી છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ 11 મેના રોજ રાષ્ટ્રને સંબોધન કરીને એક વિશેષ અપીલ કરી હતી. તેમણે નાગરિકોને દેશહિતમાં આગામી 1 વર્ષ માટે વિદેશ પ્રવાસ ટાળવા અથવા મર્યાદિત કરવા, પેટ્રોલ-ડીઝલ જેવા બળતણનો વપરાશ ઘટાડવા અને સોનાની ખરીદીને થોડા સમય માટે મુલતવી રાખવા વિનંતી કરી છે. સરકારનો ઉદ્દેશ્ય નાગરિકોના બિનજરૂરી વિદેશી ખર્ચ અને આયાત બોજને ઓછો કરવાનો છે. આ અપીલ બાદ સરકારે સોનાની આયાત જકાત (Import Duty) માં પણ નોંધપાત્ર વધારો ઝીંક્યો છે, જેથી સોનાની આયાત પર નિયંત્રણ લાવી શકાય. સોનાની આયાતમાં ઘટાડો થવા છતાં, તેલ-ગેસના ઊંચા ભાવોના કારણે તિજોરી પરનું દબાણ યથાવત રહ્યું છે, જે આગામી સમયમાં ભારતીય અર્થતંત્ર માટે મોટો પડકાર સાબિત થઈ શકે છે.

વિદેશી હૂંડિયામણ $5.65 બિલિયન ઘટ્યું, સોનાના ભંડારના મૂલ્યમાં સૌથી મોટો સાપ્તાહિક ઘટાડો

July 4, 2026 | 11:44 IST