Jharkhand: ત્યજી દીધેલી કોલસાના ખાડાઓ હવે માછીમારોની આજીવીકા 

ઝારખંડમાં ભારતનું સૌથી વધુ કોલસાનું ઉત્પાદન થાય છે. કોલસા ઉત્પાદન કરતા આવા ખાડાઓ અમુકવાર ત્યજી દેવામાં આવે છે. આવા ત્યજી દેવાતા ખાડામાં પાણી ભરાતા તેને માછલી ઉત્પાદનમાં પરિવર્તિત કરવામાં આવે છે. માછલી ઉત્પાદનથી માછીમારો માટે આજીવિકાનો બહોળો માર્ગ મળી રહે છે. 

માછલી ઉત્પાદનમાં પરિવર્તિત કરાયેલા આ કોલસાના ખાડાઓ વિસ્થાપિત સમુદાયોને આજીવિકા પૂરી પાડે છે અને ગ્રામજનોની પ્રોટીનની અછતને દૂર કરે છે. કુજુ માછીમાર સહકારી મંડળી આ પરિવર્તનમાં એક સફળ વાર્તા તરીકે ઉભરી આવી છે. કુજુ માછીમાર સહકારી મંડળીના સચિવ, શશીકાંત મહતોએ 2010માં યોગ્ય માળખાગત સુવિધા વિના આ પહેલ શરૂ કરી હતી.

ઝારખંડમાં લગભગ 1741 આવા ત્યજી દેવાયેલા કોલસાના ખાડાઓ અસ્તિત્વમાં છે જેમાંથી ઘણા 1980ના દાયકાના છે. રામગઢ જિલ્લામાં 22 એકરના આરા કોલસાના ખાડામાં માછલી ઉત્પાદન કાર્યરત છે. આ કોલસાના ખાડાઓમાંથી હાલમાં સરેરાશ ઉત્પાદન પ્રતિ હેક્ટર વાર્ષિક આશરે 200 કિલો છે. 

ઝારખંડ રાજ્ય મત્સ્યઉદ્યોગ સહકારી ફેડરેશનના રાજ્ય નાયબ નિયામક અને મેનેજિંગ ડિરેક્ટર શંભુ પ્રસાદ યાદવે વણઉપયોગી સંભાવના પર પ્રકાશ પાડ્યો. "જિલ્લામાં CCLના ઘણા ત્યજી દેવાયેલા કોલસાના ખાડાઓ છે જે આખું વર્ષ પાણી જાળવી રાખે છે અને પાંજરામાં માછલી ઉછેર માટે તેનો ઉપયોગ કરી શકાય છે." 

આ સફળતાથી ઝારખંડમાં વિસ્તરણને પ્રેરણા મળી છે. હવે રામગઢ, રાંચી, બોકારો અને ચતરામાં ફેલાયેલી 16 ત્યજી દેવાયેલી કોલસા ખાણોમાં હવે માછલી ઉછેરનું કામ ચાલે છે. 16 ખાડાઓમાંથી ત્રણ ખાડા રાંચી, રામગઢ, હજારીબાગમાં, બે બોકારોમાં અને એક ચતરા જિલ્લામાં આવેલા છે. ત્યજી દેવાયેલા પથ્થરના ખાડાઓમાં પણ પાંજરામાં માછલી ઉછેરને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે. હાલમાં દુમકા, પાકુર, પલામુ અને સાહિબગંજ જિલ્લામાં 10 પથ્થરના ખાડાઓમાં માછલી ઉછેર હાથ ધરવામાં આવે છે.

ઝારખંડ મોડેલ દર્શાવે છે કે સમુદાયો પર્યાવરણીય જવાબદારીઓને આર્થિક સંપત્તિમાં કેવી રીતે ફેરવી શકે છે, જે સમગ્ર ભારતમાં સમાન ખાણકામથી પ્રભાવિત પ્રદેશો માટે એક નમૂનો પૂરો પાડે છે.