ગીર જંગલમાં પર્યાવરણના કાયદાઓ નેવે મૂકાયા?

Gir Forest Controversy: એશિયાટિક સિંહોના વિશ્વના એકમાત્ર કુદરતી નિવાસસ્થાન એવા ગીર જંગલ અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં પર્યાવરણીય નિયમો અને કાયદાઓના સરેઆમ ઉલ્લંઘનનો એક મોટો વિવાદ સામે આવ્યો છે. અમરેલી જિલ્લાના ધારી ગીર પૂર્વ ડિવિઝન હેઠળના વિસ્તારોમાં વન વિભાગ દ્વારા લેવાયેલા કેટલાક વિવાદાસ્પદ નિર્ણયો અને કથિત ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓને લઈને પર્યાવરણ પ્રેમીઓએ મોરચો માંડ્યો છે. ગુજરાત રાજ્ય વન્યજીવન બોર્ડ (State Board for Wildlife)ના વર્તમાન અને પૂર્વ સભ્યો તેમજ વન્યજીવ નિષ્ણાતોએ ગીરના સંરક્ષણ બાબતે ઘેરી ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. આ સમગ્ર મામલે એક સંયુક્ત પત્ર વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી, ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલ તેમજ કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારના ઉચ્ચ અધિકારીઓને પાઠવવામાં આવ્યો છે, જેમાં આ આખીય બાબતની નિષ્પક્ષ અને ઉચ્ચસ્તરીય તપાસ કરાવવાની ઉગ્ર માંગ કરવામાં આવી છે.

પર્યાવરણવિદો અને વન્યજીવ નિષ્ણાતોએ વ્યક્ત કરી ચિંતા
ગીરના અસ્તિત્વ અને સિંહોના સંરક્ષણ માટે અવાજ ઉઠાવનારાઓમાં સ્ટેટ બોર્ડ ફોર વાઇલ્ડલાઇફના પૂર્વ સભ્ય અને જાણીતા વાઇલ્ડલાઇફ ફોટોગ્રાફર ભૂષણ પંડ્યા, નેચર ક્લબ સુરતના સ્નેહલ પટેલ, એડવોકેટ રોહિત વ્યાસ સહિત જાણીતા પર્યાવરણવિદો સી.ટી. રાણા, સુરેશ ભટ્ટ, સંજય કેલેયા અને રેવતુભા રાયજાદા સામેલ છે. આ તમામ નિષ્ણાતોએ લેખિત રજૂઆતમાં જણાવ્યું છે કે, ગીરમાં સિંહોના અસામાન્ય અને ચિંતાજનક અપમૃત્યુના બનાવો વધી રહ્યા છે, તેની વચ્ચે જંગલના હિતને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડતા નિર્ણયો લેવાઈ રહ્યા છે. વન વિભાગ દ્વારા લેવાયેલા આવા કથિત ખોટા નિર્ણયો સામે સત્વરે સુધારાત્મક પગલાં લેવામાં આવે તે ખૂબ જ જરૂરી છે.

1. બાબરકોટ રિઝર્વ ફોરેસ્ટમાં માઇનિંગ પ્રોજેક્ટ સામે વિરોધ
રજૂઆતકર્તાઓએ જે ચાર મુખ્ય અને ગંભીર મુદ્દાઓ તરફ સરકારનું ધ્યાન દોર્યું છે, તેમાં સૌથી પહેલો મુદ્દો જાફરાબાદ તાલુકાના બાબરકોટ રિઝર્વ ફોરેસ્ટનો છે. આ વન વિસ્તારની અંદાજે 75 હેક્ટર જેટલી કિંમતી જમીનને ખાણકામ (માઇનિંગ) માટે ડાયવર્ટ કરવાની દરખાસ્ત તૈયાર કરવામાં આવી છે, જેનો પર્યાવરણવિદો સખત વિરોધ કરી રહ્યા છે. આ પ્રસ્તાવિત વિસ્તારમાં 5,500થી વધુ વનસ્પતિ અને વૃક્ષો આવેલા છે, જેને ખાણકામની મંજૂરી મળતાં જ કાપી નાખવામાં આવશે. મહત્વની વાત એ છે કે, આ વિસ્તાર 50 થી વધુ એશિયાટિક સિંહો સહિત અનેક શેડ્યૂલ-1 માં આવતા વન્યજીવોનું કુદરતી રહેઠાણ છે અને તે ગીરના અત્યંત મહત્વપૂર્ણ 'સિંહ કોરિડોર' તરીકે ઓળખાય છે. જો અહીં માઇનિંગ શરૂ થશે તો વન્યજીવોનું આશ્રયસ્થાન કાયમ માટે છીનવાઈ જશે.

2. લોક સાહિત્યકારને 'સ્પેશિયલ પરમિશન' આપતાં માલધારીઓમાં ભારે રોષ
બીજો અને સૌથી વધુ ચર્ચાસ્પદ બનેલો વિવાદ જાણીતા લોક સાહિત્યકાર અને કલાકાર રાજભા ગઢવીને ગીરના લીલાપાણી વિસ્તારમાં માલધારી તરીકે રહેવાની આપવામાં આવેલી કથિત વિવાદાસ્પદ પરવાનગીનો છે. પર્યાવરણ પ્રેમીઓના જણાવ્યા મુજબ, વર્ષ 2023માં તત્કાલીન વન અધિકારી દ્વારા જે અરજીને કાયદાકીય નિયમોના આધારે નકારી કાઢવામાં આવી હતી, તેને હવે અચાનક મંજૂરી આપી દેવામાં આવી છે. રજૂઆતમાં દાવો કરાયો છે કે, સરકાર દ્વારા અગાઉ જ સાંથળી યોજના હેઠળ તેમને ચાંચાઈ ગામમાં વૈકલ્પિક જમીન ફાળવવામાં આવી હોવા છતાં આ નવી મંજૂરી અપાઈ છે, જે ગીરના નાજુક ઇકોસિસ્ટમ માટે જોખમી સાબિત થઈ શકે છે.

રાજભા ગઢવીને વન વિભાગ દ્વારા 'સ્પેશિયલ કેસ' ગણીને મંજૂરી અપાતા જ વર્ષોથી ગીર જંગલની બહાર વિસ્થાપિત થયેલા અને જંગલ બહાર ભટકવા મજબૂર બનેલા અન્ય જરૂરિયાતમંદ મૂળ માલધારીઓમાં ભારે આક્રોશ ફાટી નીકળ્યો છે. આ અંગે મીડિયા સમક્ષ પોતાનું દર્દ ઠાલવતા એક સ્થાનિક માલધારીએ જણાવ્યું હતું કે, "અમારા બાપ-દાદા વર્ષો સુધી પાનવાળી નેસમાં રહેતા હતા અને તે સમયના એસટી (ST)ના પાસ પણ આજે અમારી પાસે પુરાવા તરીકે છે. જમીન ફાળવણીના સમયે અમને કોઈ જમીન મળી નથી. અમે ન્યાય માટે DFOને અનેકવાર લેખિત અરજીઓ કરી છે, પરંતુ વન વિભાગ તરફથી ક્યારેય હકારાત્મક નિર્ણય લેવાયો નથી. જો કોઈ વગદાર વ્યક્તિને આવી ખાસ મંજૂરી મળતી હોય, તો અમારા જેવા ગરીબ અને અસલી માલધારીઓને કેમ નહીં?"

3. ખીચા ગામ પાસે નિયમો નેવે મૂકીને રિસોર્ટનું નિર્માણ
ત્રીજો ગંભીર મુદ્દો ધારી તાલુકાના ખીચા ગામમાં રિઝર્વ ફોરેસ્ટ (આરક્ષિત વન) ની બિલકુલ સરહદને અડીને આવેલા 'લિયોનેલ રિસોર્ટ' નો છે. આ રિસોર્ટના બાંધકામ સામે ગંભીર સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. વન વિભાગ અને સ્થાનિક તંત્ર પર આક્ષેપ છે કે, જે જમીન મૂળભૂત રીતે માત્ર રહેણાંક હેતુ (રેસિડેન્શિયલ) માટે મંજૂર કરવામાં આવી હતી, તેનો વ્યાપારી (કમર્શિયલ) ઉપયોગ કરીને આખો રિસોર્ટ ઊભો કરી દેવાયો છે. વન્યજીવોના સંવેદનશીલ વિસ્તારની નજીક બનેલા આ રિસોર્ટને મળેલી વિવિધ સરકારી મંજૂરીઓ અત્યારે શંકાના દાયરામાં છે અને તેની ઊંડી તપાસ થવી જરૂરી છે.

4. સિંહોના અસામાન્ય અપમૃત્યુની ઘટનાઓમાં ચિંતાજનક વધારો
ચોથો અને સૌથી સંવેદનશીલ મુદ્દો ગીર નેશનલ પાર્ક, સેન્ચ્યુરી અને તેની આજુબાજુના રેવન્યુ વિસ્તારોમાં છેલ્લા કેટલાક સમયથી એશિયાટિક સિંહોના થઈ રહેલા અસામાન્ય મૃત્યુનો છે. પર્યાવરણવિદોનું કહેવું છે કે, ગીરમાં જ્યારે કોઈ કુદરતી વાયરસ કે વન્યજીવોનો રોગચાળો ફેલાય છે ત્યારે વન વિભાગ જેટલી તત્પરતા અને ગંભીરતા દાખવે છે, તેટલી જ ગંભીરતા આ માનવસર્જિત અડચણો અને વહીવટી ક્ષતિઓ પર દાખવવી જોઈએ. જો સમયસર આવા ગેરકાયદે બાંધકામો અને દબાણો નહીં અટકે તો સિંહોના મોતના બનાવો હજુ પણ વધી શકે છે.

મેનેજમેન્ટ પ્લાન અને વન કાયદાઓનું સરેઆમ ઉલ્લંઘન
વાઇલ્ડલાઇફ બોર્ડના પૂર્વ સભ્ય ભૂષણ પંડ્યાએ આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ અંગે આક્રોશ વ્યક્ત કરતા જણાવ્યું છે કે, "વન્યજીવ સંરક્ષણ ધારા (Wildlife Protection Act) હેઠળ દેશની દરેક સેન્ચ્યુરી અને નેશનલ પાર્કની જાળવણી માટે એક ચોક્કસ 'મેનેજમેન્ટ પ્લાન' તૈયાર કરવામાં આવે છે. આ પ્લાનને રાજ્યના ચીફ વાઇલ્ડલાઇફ વોર્ડન દ્વારા મંજૂરી આપવામાં આવે છે અને તે એક સંપૂર્ણ કાયદાકીય દસ્તાવેજ છે. આ પ્લાનના નિયમોનું પાલન કરવું વન વિભાગના નાના કર્મચારીથી લઈને ઉચ્ચ અધિકારીઓ સુધી તમામ માટે બંધનકર્તા છે. પરંતુ, ધારી ગીર પૂર્વ ડિવિઝનમાં ખાનગી રિસોર્ટ, માઇનિંગ પ્રોજેક્ટ અને માલધારીની સ્પેશિયલ પરમિશન આપવાના કિસ્સાઓમાં ગીર મેનેજમેન્ટ પ્લાન અને ફોરેસ્ટ કન્ઝર્વેશન એક્ટ (વન સંરક્ષણ ધારો) ના નિયમોનું સરેઆમ ઉલ્લંઘન થયું હોવાનું પ્રાથમિક દ્રષ્ટિએ જ સ્પષ્ટ દેખાઈ આવે છે."

કાયદાકીય અને પર્યાવરણીય પાસાઓનું કડક પાલન અનિવાર્ય
પર્યાવરણવિદોએ પત્રના અંતમાં સરકારનું ધ્યાન દોર્યું છે કે ગીર અને સિંહોના સંરક્ષણ સંબંધિત કેટલાક મહત્વના મુદ્દાઓ હાલમાં ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં ચાલી રહેલી જાહેર હિતની અરજીઓ (PIL) સાથે પણ સંકળાયેલા છે. આવી સ્થિતિમાં વન વિભાગ દ્વારા લેવાતા નિર્ણયો કાયદાકીય કસોટી પર ખરા ઉતરે અને પર્યાવરણીય પાસાઓનું કડક પાલન થાય તે અત્યંત અનિવાર્ય છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે વડાપ્રધાન કાર્યાલય (PMO) અને મુખ્યમંત્રી કાર્યાલય (CMO) સુધી પહોંચેલા આ ગંભીર પત્ર બાદ વન વિભાગના આ વિવાદાસ્પદ નિર્ણયો પર કોઈ કડક વહીવટી તપાસના આદેશ છૂટે છે કે કેમ, અને ગીરના રાજા એવા સિંહોના હિતમાં શું પગલાં લેવાય છે.