વિશ્વામિત્રી નદી માટે કમિટીનું ગઠન કરાયું, ચોંકાવનારો રિપોર્ટ

શહેરમાં આવેલા વિનાશક પૂર બાદ હ્યૂમન રાઈટ કમિશને સુઓમોટો દાખલ કરી વિશ્વામિત્રી રિવાઇવલ પ્રોજેક્ટ માટે એક નિષ્ણાત સમિતિનું ગઠન કર્યું હતું. આ સમિતિએ તેનો વિગતવાર રિપોર્ટ સબમિટ કર્યો છે, જેમાં નદીના સંરક્ષણ અને પૂર નિવારણની ગંભીર ખામીઓ ઉજાગર થઈ છે. રિપોર્ટમાં જણાવ્યું છે કે, નદીના કોતર અને કુદરતી પૂર વિસ્તારોમાં જરૂરી કામગીરી હાથ ધરાઈ નથી, જેના કારણે પૂરની સ્થિતિ વધુ ગંભીર બની હતી.   સમિતિની રચના અને તેનું કાર્ય   હ્યૂમન રાઈટ કમિશને પર્યાવરણવિદ રોહિત પ્રજાપતિ, પ્રો. નેહા સરવટે, ડો. જીતેન્દ્ર ગવળી, મિતેશ પંચાલ અને ડો. રણજીતસિંહ દેવકરની નિષ્ણાત ટીમની રચના કરી હતી. આ ટીમને વિશ્વામિત્રી રિવાઇવલ પ્રોજેક્ટની પ્રગતિનું નિરીક્ષણ કરી, રિપોર્ટ સબમિટ કરવાની સૂચના આપવામાં આવી હતી. સમિતિએ 24 મે અને 5 જૂન, 2025ના રોજ પોતાના અવલોકનો અને સૂચનો સાથેનો રિપોર્ટ સબમિટ કર્યો.  

1. નદીના કોતર અને પૂર વિસ્તારમાં કામગીરીનો અભાવ: વિશ્વામિત્રી રિવાઇવલ પ્રોજેક્ટ હેઠળ નદીના બે કિનારા વચ્ચે કામગીરી કરવામાં આવી છે, પરંતુ નદીના કોતર અને કુદરતી પૂર વિસ્તારોમાં કોઈ નોંધપાત્ર કામ થયું નથી. આ ઉપરાંત, કાલાઘોડા અને સમા સિદ્ધાર્થ બંગલો નજીકના બ્રિજને કારણે પાણીનો પ્રવાહ અવરોધાય છે, જેના માટે વૈકલ્પિક ઉકેલો શોધવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે.
2. ઉપનદીઓનું પુનઃસંયોજન: રિપોર્ટમાં નદી સાથે જોડાયેલી કાંસ અને ઉપનદીઓ, જેવી કે અલકાપુરી, પોલીસ લાઈન્સ અને જેલ રોડ પાછળના વિસ્તારોને ઓળખી, તેમને ફરી જોડવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકાયો છે.
3. પ્લાન્ટેશન અને કચરા નિવારણ: નદીના પટમાં સ્થાનિક (નેટિવ) છોડનું વાવેતર કરવાની સલાહ આપવામાં આવી છે. કોયરનો ઉપયોગ દરેક જગ્યાએ ન કરવો અને હાથથી પ્લાન્ટેશન કાઢવાની ભલામણ કરાઈ છે. આ ઉપરાંત, નદીમાં કચરો ન ફેંકાય તે માટે પાલિકાએ સ્થાનિક નાગરિકો અને બિલ્ડરોને નિયંત્રિત કરવા વ્યવસ્થા વિકસાવવી જોઈએ.
4. રોડની ઊંચાઈ અને પાણીનો ભરાવો: શહેરમાં રોડની વધતી ઊંચાઈને પૂરનું એક મુખ્ય કારણ ગણવામાં આવ્યું છે. દિવ્ય ભાસ્કરે 28 એપ્રિલ, 2025ના અહેવાલમાં જણાવ્યું હતું કે, પાલિકાએ રોડની ઊંચાઈ 1 ફૂટ વધારી હોવાથી સોસાયટીઓમાં પાણી ભરાય છે. આ માટે કમિટીએ કંટુર મેપની માગ કરી છે.
5. બુલેટ ટ્રેન અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની અસર: બુલેટ ટ્રેનના પિલર અને દિલ્હી-મુંબઈ એક્સપ્રેસ-વેને કારણે નદીના પાણીનો પ્રવાહ અવરોધાય છે. આ મુદ્દે NHAI અને બુલેટ ટ્રેનના અધિકારીઓ સાથે બેઠક કરી, સમિતિએ વિગતવાર રિપોર્ટ માગ્યો હતો.
6. કાટમાળ અને ગટરનું પાણી: ભીમનાથ બ્રિજ, અકોટા સ્મશાન અને અગોરા મોલ પાસે કાટમાળ હટાવવામાં આવ્યો નથી, જે પૂરનું એક કારણ છે. આ ઉપરાંત, 38 જગ્યાઓએથી ગટરનું પાણી નદીમાં ઠલવાય છે, જેને સુએજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ તરફ વાળવાની ભલામણ કરાઈ છે.
7. અનાવશ્યક વનસ્પતિ દૂર કરવી: નદીમાંથી અનાવશ્યક રીતે ઝાડીઓ દૂર કરવામાં આવી છે, જેની જરૂર ન હતી. નદીના ટાપુઓની નિભાવણી કરવી જોઈએ અને તરતી વનસ્પતિને ન હટાવવાની સલાહ આપવામાં આવી છે.

પાલિકા અને તંત્ર માટે સૂચનો   સમિતિએ પાલિકાને અધિકારીઓ અને સ્ટાફની કુશળતા વધારવા તાલીમ શિબિરો અને સતત શિક્ષણ કાર્યક્રમો યોજવાની સલાહ આપી છે. આ ઉપરાંત, જમીનની નીચે પાણીની સ્થિતિ જાણવા એક્વા મેપ તૈયાર કરવાની ભલામણ કરાઈ છે. પેવર બ્લોક અને આરસીસી રોડને કારણે પાણી જમીનમાં ઉતરતું નથી, જેનો ઉકેલ શોધવા પણ સૂચન કરાયું છે.     વિશ્વામિત્રી નદીના પુનર્જનન માટે સમિતિનો રિપોર્ટ એક મહત્વનું પગલું છે. તેમાં ઉજાગર થયેલી ખામીઓ અને આપવામાં આવેલા સૂચનોને ગંભીરતાથી અમલમાં મૂકવામાં આવે તો, ભવિષ્યમાં પૂરની સ્થિતિને નિયંત્રિત કરી શકાય છે. પાલિકા અને તંત્રે આ રિપોર્ટની ભલામણોને પ્રાથમિકતા આપી, નદીના ઇકોસિસ્ટમનું રક્ષણ અને શહેરની સલામતી સુનિશ્ચિત કરવી જોઈએ.