જામા મસ્જિદ કે જૈન સમરી વિહાર? ભરૂચના ઐતિહાસિક સ્થળને લઈને ફરી ઉઠ્યો મોટો સવાલ

Bharuch Jama Masjid Cellar Dispute: ભરૂચની ઐતિહાસિક જામા મસ્જિદને લઈને ચાલી રહેલો વિવાદ ફરી એકવાર ચર્ચામાં આવ્યો છે. એક સમાચાર પત્રના અહેવાલ મુજબ, જામા મસ્જિદના ભોંયતળિયામાં ગણેશજી સહિત અન્ય દેવી-દેવતાઓની પ્રતિમાઓ હોવાના દાવા સાથે કેટલીક તસવીરો સામે આવી છે. આ સાથે સંવત 1213ની તકતી હોવાનો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો છે. છેલ્લા કેટલાક મહિનાથી જામા મસ્જિદને પ્રાચીન જૈન ‘સમરી વિહાર’ ગણાવવાના દાવાને લઈને વિવાદ ચાલી રહ્યો છે. અગાઉ પુરાતત્વ વિભાગ દ્વારા બંધ ભોંયરું ખોલવામાં આવ્યા બાદ જૈન તીર્થંકર મલ્લિનાથ સહિતની પ્રતિમાઓ હોવાના દાવા સામે આવ્યા હતા.

ગણેશજીથી મલ્લિનાથ સુધી પ્રતિમાઓ હોવાનો દાવો
આંદોલન સાથે જોડાયેલા મુક્તાનંદ સ્વામીના જણાવ્યા મુજબ, જામા મસ્જિદના ભોંયતળિયામાં ઉંદર સાથે ભગવાન ગણેશની પ્રતિમા, જૈન ધર્મના 19મા તીર્થંકર ભગવાન મલ્લિનાથની પ્રતિમા અને અન્ય દેવી-દેવતાઓની આકૃતિઓ જોવા મળે છે. સંવત 1213 દર્શાવતી તકતી હોવાનો પણ તેમનો દાવો છે. મુક્તાનંદ સ્વામીનું કહેવું છે કે આ સ્થળને પ્રાચીન જૈન સમરી વિહાર તરીકે જોવામાં આવવું જોઈએ અને તેને મૂળ સ્થિતિમાં લાવવાની માંગ સાથે લડત ચાલુ રહેશે. જૂન 2026માં જામા મસ્જિદના વર્ષોથી બંધ ભોંયરાનું નિરીક્ષણ થયા બાદ જૈન પ્રતિમાઓ હોવાના દાવાથી આ વિવાદ વધુ ચર્ચામાં આવ્યો હતો.

‘જૈન સમરી વિહાર’ હોવાનો દાવો
જામા મસ્જિદને જૈન સમરી વિહાર ગણાવતા સંગઠનોનું કહેવું છે કે આ સ્થળ અગાઉ જૈન આસ્થાનું મહત્વનું કેન્દ્ર હતું. આ દાવા સાથે સ્થળને તેની મૂળ સ્થિતિમાં લાવવાની માંગ કરવામાં આવી રહી છે. આદોલનકારીઓનો એવો પણ દાવો છે કે ગુજરાતમાં અલાઉદ્દીન ખિલજીના આક્રમણ દરમિયાન અનેક ધાર્મિક અને તીર્થસ્થાનોને નુકસાન થયું હતું અને ભરૂચનું આ સ્થળ પણ તે સમયની ઘટનાઓ સાથે જોડાયેલું છે.

ચક્રધર સ્વામીના જન્મસ્થળનો પણ દાવો
જામા મસ્જિદ વિવાદમાં હવે ચક્રધર સ્વામીના જન્મસ્થળનો મુદ્દો પણ જોડાયો છે. મહાનુભાવ પંથ સાથે જોડાયેલા અનુયાયીઓ આ સ્થળને ચક્રધર સ્વામીનું જન્મસ્થળ ગણાવી રહ્યા છે. સપ્ટેમ્બર 2026માં ચક્રધર સ્વામીના જન્મદિવસ નિમિત્તે મોટી સંખ્યામાં તેમના અનુયાયીઓ જામા મસ્જિદ ખાતે પહોંચ્યા હતા. તે સમયે પણ સ્થળને જૈન સમરી વિહાર અને ચક્રધર સ્વામીના જન્મસ્થળ તરીકે ઓળખ આપવાની માંગ સાથે કાર્યક્રમો યોજાયા હતા.

જામા મસ્જિદ અંગે સરકારી રેકોર્ડમાં શું છે?
ભરૂચ જિલ્લા સરકારની સત્તાવાર વેબસાઇટ મુજબ જામા મસ્જિદ ભરૂચ કિલ્લાની ટેકરી પર આવેલી છે અને તેનું નિર્માણ 14મી સદી દરમિયાન થયું હોવાનું માનવામાં આવે છે. સરકારી વેબસાઇટ પર તેનું એક મહત્વનું પાસું એ પણ જણાવાયું છે કે મસ્જિદનું નિર્માણ પ્રાચીન જૈન મંદિરના અવશેષોમાંથી કરવામાં આવ્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે. અહીંથી હાલના વિવાદમાં એક મહત્વનો તફાવત સામે આવે છે. એક તરફ સરકારી વર્ણનમાં પ્રાચીન જૈન મંદિરના અવશેષોના ઉપયોગની નોંધ છે, જ્યારે બીજી તરફ કેટલાક સંગઠનો સમગ્ર સ્થળને જૈન સમરી વિહાર હોવાનું અને મૂળ ધાર્મિક સ્થળને પુનઃસ્થાપિત કરવાની માંગ કરી રહ્યા છે.

પુરાતત્વ વિભાગની તપાસ બાદ વિવાદ વધુ ચર્ચામાં
જામા મસ્જિદના ભોંયરામાંથી જૈન તીર્થંકર મલ્લિનાથ સહિતની પ્રતિમાઓ મળ્યાના દાવા બાદ પુરાતત્વ વિભાગની ભૂમિકા પણ ચર્ચામાં આવી છે. અગાઉના અહેવાલો મુજબ પુરાતત્વ વિભાગે ભોંયરાનું નિરીક્ષણ કરીને મળેલી વસ્તુઓ અંગે રિપોર્ટ તૈયાર કર્યો હતો અને તેને ઉચ્ચ કક્ષાએ મોકલ્યો હતો. આ ઉપરાંત સ્થળ પર બિનઅધિકૃત બાંધકામ અથવા સુવિધાઓ અંગે પણ વહીવટી કાર્યવાહી કરવામાં આવી હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા હતા. ભોંયરા તરફ જતો પ્રવેશદ્વાર પણ કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવા માટે બંધ કરવામાં આવ્યો હોવાનું અગાઉ નોંધાયું હતું.

નમાજ અને મુલાકાતીઓને લઈને પણ સવાલો
એક સમાચાર પત્રના અહેવાલમાં આંદોલન સાથે જોડાયેલા લોકો દ્વારા એવો આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો છે કે પુરાતત્વ વિભાગ હેઠળની રાષ્ટ્રીય ધરોહર માટે મુલાકાતના સમય અને સંચાલનના નિયમોનું યોગ્ય રીતે પાલન થતું નથી. મોડી રાત્રે પણ સ્થળ પર ગતિવિધિઓ થતી હોવાનો આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો છે. શુક્રવાર હોવાથી જામા મસ્જિદ ખાતે નમાજ માટે મોટી સંખ્યામાં મુસ્લિમ સમાજના લોકો પહોંચ્યા હોવાનો પણ અહેવાલમાં ઉલ્લેખ છે. બીજી તરફ, જૈન સમાજ અને અન્ય અનુયાયીઓ પણ સ્થળના ઐતિહાસિક અને ધાર્મિક દાવાઓને લઈને મુલાકાત લઈ રહ્યા છે.

હવે પુરાતત્ત્વીય પુરાવા અને સત્તાવાર નિર્ણય પર નજર
ભરૂચ જામા મસ્જિદનો વિવાદ હવે માત્ર ધાર્મિક દાવા સુધી સીમિત રહ્યો નથી. આ મામલે ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો, પુરાતત્ત્વીય પુરાવા, સંવત 1213ની કહેવાતી તકતી, પ્રતિમાઓ અને સ્થળના સરકારી રેકોર્ડ મહત્વના બન્યા છે. જૈન અને હિન્દુ સંગઠનો દ્વારા જામા મસ્જિદને જૈન સમરી વિહાર તથા ચક્રધર સ્વામીના જન્મસ્થળ તરીકે ઓળખ આપવાની માંગ કરવામાં આવી રહી છે. બીજી તરફ, મસ્જિદ સાથે જોડાયેલા પક્ષો આ દાવાઓને નકારે છે અને સ્થળની હાલની ધાર્મિક સ્થિતિ તથા કાયદાકીય વ્યવસ્થા અંગે પોતાનો પક્ષ રજૂ કરી રહ્યા છે. અગાઉના અહેવાલોમાં જામા મસ્જિદ ટ્રસ્ટી દ્વારા આ દાવાઓનો વિરોધ કરવામાં આવ્યો હોવાનું પણ નોંધાયું છે. હવે ભરૂચ જામા મસ્જિદ વિવાદમાં સૌથી મહત્વનો પ્રશ્ન એ છે કે ભોંયતળિયામાં જોવા મળેલી પ્રતિમાઓ, સંવત 1213ની તકતી અને અન્ય સ્થાપત્ય અવશેષો અંગે સત્તાવાર પુરાતત્ત્વીય તપાસ શું તારણ આપે છે.