જોસેફ મેકવાનની 'આંગળિયાત'

જોસેફ મેકવાન દ્વારા ૧૯૮૬માં પ્રકાશિત 'આંગળિયાત' માત્ર એક નવલકથા નથી, પરંતુ ચરોતર પ્રદેશના દલિત-વણકરોના જીવનની પીડા, સંઘર્ષ અને આશાને ઉજાગર કરતી એક પ્રબળ સામાજિક ગાથા છે. આ નવલકથા સમાજમાં દલિતોના અસહ્ય શોષણને નિર્ભીકપણે રજૂ કરવાની સાથે સાથે ન્યાય, સમાનતા અને માનવતા જેવા સનાતન મૂલ્યોને પણ વાચકો સમક્ષ પ્રસ્તુત કરે છે.

ચરોતરની બોલી અને વાસ્તવિક પાત્રો

'આંગળિયાત' ચરોતર-ખેડા જિલ્લાના દલિત લોકોની સ્થાનિક, સામાજિક અને ચરોતરી પછાત બોલીને જીવંત કરતી એક કથા છે. નવલકથાના પાત્રો વાસ્તવિક ઘટનાઓ પર આધારિત છે, જે તેને વધુ પ્રભાવશાળી બનાવે છે. આ કૃતિનો સમયગાળો ૧૯૩૦થી ૧૯૬૦નો છે, જે ભારતીય સ્વતંત્રતા પહેલાના અને પછીના બે દાયકા દરમિયાન દલિત-વણકર સમુદાયની સામાજિક-આર્થિક સ્થિતિનું ઝીણવટભર્યું વર્ણન કરે છે.

શોષણ, સંઘર્ષ અને પ્રેમની ગાથા

વાર્તા વાલજી અને ટીહા નામના બે દલિત યુવકોની આસપાસ ફરે છે, જેઓ મોજ-માદરપાટ-પછેડી જેવા કાપડ વેચીને પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે. સવર્ણોના સતત શોષણ અને પજવણીથી કંટાળીને તેઓ સંઘર્ષનો માર્ગ અપનાવે છે, જેમાં વાલજીનું દુઃખદ અવસાન થાય છે. ત્યારબાદ, કંકુ, ટીહો અને તેની પ્રિયતમા મેઠીની કથા આગળ વધે છે. જીવણ, દાનજી જેવા પાત્રો ગામ છોડીને શહેર તરફ પ્રયાણ કરે છે, જે ગ્રામીણ દલિતોના સ્થળાંતરની વાસ્તવિકતા દર્શાવે છે. સવર્ણો દ્વારા આચરવામાં આવતા અત્યાચાર અને તેમનું રાજકારણ પણ નવલકથામાં આબેહૂબ રીતે રજૂ કરાયું છે.

આ સંઘર્ષની વચ્ચે, નવલકથામાં પ્રણયને પણ કેન્દ્રમાં રાખવામાં આવ્યો છે. કંકુ અને કાનજી, તેમજ ટીહા અને મેથીની પ્રણયકથાનું સુંદર અને હૃદયસ્પર્શી વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે, જે કથાને વધુ માનવીય સ્પર્શ આપે છે.

સામાજિક પરિવર્તન અને કલાત્મક અભિવ્યક્તિ

લેખકે શોષિત અને શોષક વર્ગના સંઘર્ષનું અત્યંત આબેહૂબ ચિત્રણ કર્યું છે. 'આંગળિયાત' અન્યાય અને અત્યાચાર સામે અવાજ ઉઠાવવા અને સામાજિક પરિવર્તનના ધ્યેયને ધ્યાનમાં રાખીને લખવામાં આવી છે. નવલકથાની ભાષાશૈલી પ્રભાવશાળી, પ્રવાહી, વેગવંતી, અર્થસભર અને સક્ષમ છે, જેમાં મુખ્યત્વે દલિત લોકબોલીનો પ્રયોગ થયો છે, જે કૃતિને વાસ્તવિકતાનો સ્પર્શ આપે છે. આંગળિયાત રસાત્મક દ્રષ્ટિએ પણ એક સીમાચિહ્નરૂપ નવલકથા ગણાય છે.

વિવેચકોની પ્રશંસા

ડૉ. મંજુ ઝવેરી 'આંગળિયાત' વિશે કહે છે કે આ નવલકથા વાંચતા જાણે તેઓ એક જુદી જ સૃષ્ટિમાં પ્રવેશ પામ્યા, જેનું પ્રવેશદ્વાર આજ સુધી તેમના માટે બંધ હતું. તેઓ નોંધે છે કે આ દલિત સાહિત્યના આક્રોશ અને આત્મીયતાથી ઊંચેરી ઊઠતી નવલકથામાં પહેલી વાર આત્મવિશ્વાસ અને સંકુલ ભાવન-પરિસ્થિતિનાં દર્શન થાય છે.

ડૉ. ધવલ મહેતા 'આંગળિયાત'ને ગુજરાતી ગ્રામકથામાં "ચોથું મોજું" ગણાવે છે. તેઓ તેને ઝવેરચંદ મેઘાણીની 'સોરઠ, તારાં વહેતાં પાણી', પન્નાલાલ પટેલની 'માનવીની ભવાઈ' અને રઘુવીર ચૌધરીની 'ઉપરવાસ-કથાત્રયી' પછી ઐતિહાસિક મહત્ત્વ ધરાવતો એક સીમાસ્તંભ માને છે.

ડૉ. મોહન પરમાર નોંધે છે કે લેખક જે સમાજમાં જન્મ્યા અને અસહ્ય અપમાનો સહન કર્યા, તે સમાજનું દસ્તાવેજી ચિત્રણ આ કૃતિમાં ઉપસાવવામાં લેખક સફળ રહ્યા છે, ભલે આ કૃતિ કલાના માપદંડોમાં ઊણી ઉતરતી હોય.

આમ, 'આંગળિયાત' ગુજરાતી સાહિત્યમાં દલિત ચેતના અને સંઘર્ષનું એક અવિસ્મરણીય પ્રકરણ છે, જે આજે પણ તેની પ્રસ્તુતતા જાળવી રાખે છે.