Satluj OTT Controversy: પંજાબી સિંગર અને સુપરસ્ટાર દિલજીત દોસાંઝની બહુચર્ચિત ફિલ્મ 'સતલુજ' ને લઈને ચાલી રહેલો વિવાદ ભારતીય મનોરંજન જગત અને ડિજિટલ મીડિયા રેગ્યુલેશનમાં એક નવો વળાંક લઈ ચૂક્યો છે. આ વિવાદાસ્પદ ફિલ્મને શુક્રવારે કોઈપણ આગોતરી જાહેરાત વિના શાંતિથી OTT પ્લેટફોર્મ ZEE5 પર રિલીઝ કરી દેવામાં આવી હતી. જોકે, રિલીઝ થયાના માત્ર 48 કલાકની અંદર જ એટલે કે રવિવારે સાંજે આ ફિલ્મને પ્લેટફોર્મ પરથી અચાનક હટાવી દેવામાં આવતા સોશિયલ મીડિયા પર અને ફિલ્મ ઈન્ડસ્ટ્રીમાં વ્યાપક ચર્ચા અને આક્રોશ શરૂ થઈ ગયો છે. હવે આ ફિલ્મને હટાવવા પાછળના સાચા અને સત્તાવાર કારણો બહાર આવ્યા છે, જેમાં કેન્દ્ર સરકારની સીધી દખલગીરી હોવાનું સાબિત થયું છે.
કેન્દ્ર સરકારે આપ્યો ફિલ્મ હટાવવાનો આદેશ દિલજીત દોસાંઝની ફિલ્મ "સતલુજ" ને ભારતમાં ZEE5 પરથી અચાનક દૂર કરવાના નિર્ણયથી મોટો વિવાદ ઉભો થયો હતો. શરૂઆતમાં આ અંગે કોઈ સ્પષ્ટતા નહોતી કે આખરે આ આદેશ કોણે આપ્યો હતો, પરંતુ હવે સરકારી સૂત્રોએ પુષ્ટિ કરી છે કે કેન્દ્રીય માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલયે પોતે ZEE5 ને આ ફિલ્મ તાત્કાલિક અસરથી હટાવી દેવાનો કડક નિર્દેશ આપ્યો હતો. સરકારે આ એક્શન પાછળ "સુરક્ષા કારણો" અને ઇન્ફર્મેશન ટેક્નોલોજી (મધ્યસ્થી માર્ગદર્શિકા અને ડિજિટલ મીડિયા એથિક્સ કોડ) નિયમો, 2021 હેઠળ OTT પ્લેટફોર્મની "જવાબદારીઓ" નો હવાલો આપ્યો છે. સોમવારે આ સત્તાવાર માહિતી બહાર આવી હતી કે કેન્દ્ર સરકારની સૂચના બાદ જ પ્લેટફોર્મે આ પગલું ભરવું પડ્યું હતું.
સેન્સર બોર્ડના 127 કાપ ટાળવા નામ બદલીને રિલીઝ કરી માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલયના એક વરિષ્ઠ અધિકારીએ આ સમગ્ર વિવાદનું મૂળ સમજાવતા જણાવ્યું હતું કે, નિર્માતાઓએ વર્ષ 2022 માં આ ફિલ્મના મૂળ શીર્ષક "પંજાબ 95" સાથે સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ ફિલ્મ સર્ટિફિકેશન (CBFC) સમક્ષ થિયેટર રિલીઝના પ્રમાણપત્ર માટે અરજી કરી હતી. જોકે, ફિલ્મની સંવેદનશીલ સામગ્રીને જોતા સેન્સર બોર્ડે તેમાં લગભગ 127 કાપ (Cuts) મૂકવાની અને ઘણા દ્રશ્યો બદલવાની કડક ભલામણ કરી હતી. ત્રણ વર્ષથી વધુ સમય સુધી આ મામલો અટકેલો રહ્યો કારણ કે નિર્માતાઓએ બોર્ડ દ્વારા સૂચવવામાં આવેલા આ કાપ સ્વીકારવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરી દીધો હતો. અંતે, સ્થાપિત નિયમો અને કાપને લાગુ કરવાને બદલે, નિર્માતાઓએ એક સ્માર્ટ રસ્તો અપનાવ્યો. તેમણે ફિલ્મનું નામ બદલીને "સતલુજ" કરી નાખ્યું અને સેન્સર બોર્ડની પ્રક્રિયા પૂર્ણ કર્યા વિના જ તેને શુક્રવારે સીધી ZEE5 પર કોઈપણ કટ વિના રિલીઝ કરી દીધી.
IT નિયમો, 2021 નું ઉલ્લંઘન અને ભારત વિરોધી તત્વોનો ડર સરકારી અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, નિર્માતાઓનું આ પગલું આઈટી નિયમો, 2021 ની જોગવાઈઓનું ખુલ્લું ઉલ્લંઘન કરે છે. વર્તમાન નિયમો હેઠળ, જોકે OTT પ્લેટફોર્મ પર સીધી જ રિલીઝ થતી સામગ્રીને સેન્સર બોર્ડના આગોતરા પ્રમાણપત્રની કાનૂની જરૂરિયાત હોતી નથી, કારણ કે આ પ્લેટફોર્મ્સ IT નિયમો, 2021 ના ભાગ 3 હેઠળ સ્વ-નિયમનકારી પદ્ધતિ (Self-Regulatory Mechanism) દ્વારા સંચાલિત થાય છે. પરંતુ જ્યારે કોઈ વિષયવસ્તુ અત્યંત સંવેદનશીલ અથવા સંભવિત નુકસાનકારક હોય, ત્યારે તે સરકારી દેખરેખ અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને આધીન બને છે. અધિકારીઓએ ફિલ્મની કાળજીપૂર્વક સમીક્ષા કર્યા બાદ ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે "સતલુજ" ના અમુક ભાગો અને દ્રશ્યો એટલા સંવેદનશીલ છે કે તેનો ભારત વિરોધી તત્વો દ્વારા દેશની શાંતિ ડહોળવા માટે દુરુપયોગ થઈ શકે છે. આ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની ચિંતાઓને કારણે જ ZEE5 ને પ્લેટફોર્મ ગાઈડલાઈન્સનું પાલન કરવા અને ફિલ્મ હટાવવા કહેવાયું હતું.
માનવાધિકાર કાર્યકર્તા જસવંત સિંહ ખાલરાના જીવન પર આધારિત વાર્તા આખરે આ ફિલ્મની વાર્તામાં એવું તે શું છે જેના કારણે આટલો મોટો વિવાદ થયો છે? દિગ્દર્શક હની ત્રેહાન દ્વારા નિર્દેશિત ફિલ્મ "સતલુજ" (મૂળ નામ: પંજાબ 95) પંજાબના જાણીતા માનવાધિકાર કાર્યકર્તા જસવંત સિંહ ખાલરાના જીવનની સત્ય ઘટનાઓ પર આધારિત છે. આ ફિલ્મ 1980 અને 1990 ના દાયકામાં આતંકવાદ સામે ઝઝૂમી રહેલા પંજાબની પૃષ્ઠભૂમિ પર બનાવવામાં આવી છે. જસવંત સિંહ ખાલરાએ એ ગાળા દરમિયાન પંજાબમાં હજારો અજાણ્યા અને બિનવારસી મૃતદેહોના કથિત ગેરકાયદેસર અગ્નિસંસ્કાર અને નકલી એન્કાઉન્ટર જેવા અત્યંત સંવેદનશીલ મુદ્દાઓનો પર્દાફાશ કર્યો હતો. વર્ષ 1995 માં રહસ્યમય સંજોગોમાં તેમનું અપહરણ કરવામાં આવ્યું હતું અને તે ક્યારેય પાછા ફર્યા નહોતા. ફિલ્મમાં આ ગંભીર અને વિવાદાસ્પદ વિષયને વણી લેવામાં આવ્યો હોવાથી સેન્સર બોર્ડ અને સરકાર તેને લઈને ભારે સાવચેતી રાખી રહ્યા છે.
દિલજીત દોસાંઝે લાઈવ થઈને વ્યક્ત કર્યો સંતોષ ફિલ્મ 'સતલુજ' ને OTT પરથી હટાવ્યાના થોડા જ કલાકો બાદ મુખ્ય અભિનેતા દિલજીત દોસાંઝે ઇન્સ્ટાગ્રામ પર લાઇવ થઈને પોતાના પ્રશંસકો અને દર્શકો સાથે સીધી વાતચીત કરી હતી. દિલજીતે આ નિર્ણય અંગે નારાજગી વ્યક્ત કરવાની સાથે એક ચોંકાવનારો ખુલાસો કર્યો કે તેમને આ વાતનો અગાઉથી જ અંદાજ હતો. તેમણે કહ્યું, "મેં જે અપેક્ષા રાખી હતી તે જ થયું છે. મેં વિચાર્યું હતું કે સોમવારે સરકારી ઓફિસો ફરી ખુલશે ત્યારે આ ફિલ્મ પર સત્તાવાર પ્રતિબંધ લાગુ થશે, પરંતુ સરકારે રવિવારે સાંજે જ આ એક્શન લઈ લીધો."
જોકે, દિલજીત દોસાંઝે એમ પણ ઉમેર્યું કે ફિલ્મ હટાવી દેવાઈ હોવા છતાં તેમને એક વાતનો મોટો સંતોષ છે કે આ 48 કલાકની અંદર ફિલ્મ લાખો લોકો સુધી પહોંચી ગઈ છે. તેમણે ગર્વ સાથે જણાવ્યું, "ઘણા લોકોએ આ ફિલ્મ પહેલેથી જ ડાઉનલોડ કરી લીધી છે. મને સૌથી વધુ ખુશી એ વાતની થઈ કે પંજાબમાં એક ગુરુદ્વારા સાહિબમાં આ ફિલ્મને પ્રોજેક્ટર પર દર્શાવવામાં આવી રહી હતી. આ દ્રશ્ય જોઈને મને અત્યંત આનંદ અને આત્મસંતોષ મળ્યો છે." દિલજીતે સોશિયલ મીડિયા દ્વારા પોતાના ચાહકોને અપીલ પણ કરી છે કે તેઓ ગમે ત્યાંથી અને ગમે તે રીતે આ ફિલ્મને ચોક્કસ જુએ.
ZEE5 નું સત્તાવાર નિવેદન અને પાઇરેસીનો ભય બીજી તરફ, OTT પ્લેટફોર્મ ZEE5 એ પણ ફિલ્મને હટાવવાની પુષ્ટિ કરતું એક સત્તાવાર નિવેદન જારી કર્યું છે. કંપનીએ જણાવ્યું છે કે દેશની વર્તમાન પરિસ્થિતિ અને કાનૂની જોગવાઈઓને ધ્યાનમાં રાખીને, "સતલુજ" આગામી સૂચના સુધી ભારતમાં સ્ટ્રીમિંગ માટે ઉપલબ્ધ રહેશે નહીં. જોકે, પ્લેટફોર્મે ફિલ્મની સમગ્ર ક્રિએટિવ ટીમ અને નિર્માતાઓ પ્રત્યે પોતાની સંપૂર્ણ પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી છે. ZEE5 એ આશા જતાવી છે કે તેઓ સરકાર દ્વારા સ્થાપિત નિયમો અને જરૂરી પ્રક્રિયાઓનું પાલન કરીને, શક્ય તેટલી વહેલી તકે આ ફિલ્મને કાયદેસર રીતે ભારતીય દર્શકો સમક્ષ પાછી લાવવા માટે તમામ કાનૂની પ્રયાસો ચાલુ રાખશે. આ દરમિયાન, ફિલ્મ અચાનક હટી જવાને કારણે ઇન્ટરનેટ પર તેની પાઇરેટેડ કોપી વાયરલ થઈ રહી હોવાથી, ZEE5 એ લોકોને પાઇરેસીને સપોર્ટ ન કરવા અને ગેરકાયદેસર ડાઉનલોડિંગથી બચવા માટે ખાસ અપીલ પણ કરી છે.
રાજકીય ગરમાવો અને ફિલ્મને ફરી રિલીઝ કરવાની માંગ આ ફિલ્મ પર લાદવામાં આવેલા અઘોષિત પ્રતિબંધ સમાન આ પગલાથી પંજાબના રાજકારણમાં પણ ભારે ગરમાવો આવી ગયો છે. પંજાબના અનેક પ્રાદેશિક અને મુખ્ય રાજકીય પક્ષો તેમજ શીખોની સર્વોચ્ચ ધાર્મિક સંસ્થા શિરોમણી ગુરુદ્વારા પ્રબંધક સમિતિ (SGPC) એ કેન્દ્ર સરકારના આ નિર્ણય સામે સખત વાંધો ઉઠાવ્યો છે. SGPC અને પંજાબના નેતાઓનું કહેવું છે કે આ ફિલ્મ એક સાચા માનવાધિકારવાદીના જીવનનો સંઘર્ષ દર્શાવે છે, તેથી અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાને માન આપીને 'સતલુજ' ફિલ્મને કોઈપણ વિલંબ વિના તાત્કાલિક ફરીથી દેશભરમાં રિલીઝ કરવાની મંજૂરી આપવી જોઈએ. આ ફિલ્મમાં દિલજીત દોસાંઝ ઉપરાંત અર્જુન રામપાલ, કંવલજીત સિંહ, સુવિન્દર વિક્કી અને ગીતિકા વિદ્યા ઓહલ્યાન જેવા દિગ્ગજ કલાકારોએ મુખ્ય ભૂમિકાઓ ભજવી છે અને હવે આ સમગ્ર વિવાદ કાનૂની લડાઈ તરફ આગળ વધે તેવા પૂરેપૂરા સંકેતો દેખાઈ રહ્યા છે.

ફિલ્મ પર પ્રતિબંધ મૂકવા પાછળનું અસલી કારણ આવ્યું સામે

July 7, 2026 | 15:00 IST