ગઝલ સામ્રાજ્યનો એક યુગ આથમ્યો

Bashir Badr Passes Away: સાહિત્ય અને કવિતાની દુનિયામાંથી એક અત્યંત દુઃખદ સમાચાર સામે આવ્યા છે. ઉર્દૂ શાયરી અને આધુનિક ગઝલ લેખનને લોકપ્રિયતાના શિખરે પહોંચાડનારા દેશના અજોડ શાયર ડૉ. બશીર બદ્ર (પૂરું નામ: સૈયદ મોહમ્મદ બશીર) હવે આપણી વચ્ચે નથી રહ્યા. 91 વર્ષની પાકટ વયે તેમણે ભોપાલ ખાતે અંતિમ શ્વાસ લીધા હતા. તેઓ છેલ્લા લાંબા સમયથી 'ડિમેન્શિયા' જેવી ગંભીર બીમારી સામે લડી રહ્યા હતા અને વધતી ઉંમરના કારણે આખરે કવિતાનો આ સિતારો કાયમ માટે અસ્ત થઈ ગયો છે. તેમના નિધનના સમાચાર વહેતા થતાં જ વિશ્વભરમાં ફેલાયેલા ઉર્દૂ સાહિત્યના લાખો ચાહકો અને સાહિત્ય જગતમાં ઘેરા શોકની લહેર વ્યાપી ગઈ છે. ગીતકાર અને કવિ જાવેદ અખ્તરે પણ બદ્ર સાહેબના નિધન પર ઊંડો આઘાત વ્યક્ત કરતા સોશિયલ મીડિયા પર ટિપ્પણી કરી છે કે, "ઉર્દૂ ભાષા આજે ગરીબ બની ગઈ છે; અજોડ કવિ બશીર બદ્ર કાયમ માટે ચાલ્યા ગયા છે. તેમની કવિતા આપણી યાદોમાં હંમેશા જીવંત અને તાજી રહેશે."

કાનપુર અને અયોધ્યાથી અલીગઢ પ્રોફેસર સુધીની સફર
બશીર બદ્રનો જન્મ 15 ફેબ્રુઆરી, 1935ના રોજ ઉત્તર પ્રદેશના અયોધ્યામાં થયો હતો, જ્યારે તેમનું બાળપણ કાનપુર અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં વીત્યું હતું. બદ્ર સાહેબનું પ્રારંભિક જીવન સંઘર્ષોથી ભરેલું હતું. પિતાના અકાળે અવસાનના કારણે પરિવારની આર્થિક જવાબદારીઓ તેમના નાનકડા ખભા પર આવી પડી હતી, જેના લીધે તેમનું ઔપચારિક શિક્ષણ અધવચ્ચે જ અટકી ગયું હતું. ઘર ચલાવવા માટે તેમણે શરૂઆતમાં માત્ર 85 રૂપિયાના માસિક પગાર સાથે પોલીસ દળમાં નોકરી પણ સ્વીકારવી પડી હતી.

બાળપણથી જ કવિતા અને ગઝલ પ્રત્યે અનન્ય લગાવ
જો કે, કુદરતે તેમના ભાગ્યમાં કવિતાના સામ્રાજ્યના બાદશાહ બનવાનું લખ્યું હતું. બાળપણથી જ કવિતા અને ગઝલ પ્રત્યે અનન્ય લગાવ ધરાવતા બશીરે માત્ર 20 વર્ષની નાની ઉંમરે ગઝલો લખવાનું શરૂ કર્યું હતું, જે તે સમયના નામાંકિત સાહિત્યિક સામયિકોમાં પ્રકાશિત થવા લાગી હતી. સાહિત્યિક જગતમાં ઓળખ મળ્યા બાદ, તેમણે પોતાનો અભ્યાસ ફરી શરૂ કરવાનો મક્કમ નિર્ધાર કર્યો. તેમણે દેશની પ્રતિષ્ઠિત અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટી (AMU) માંથી ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવ્યું અને ત્યાંથી જ ઉર્દૂ સાહિત્યમાં પીએચડી (PhD) ની પદવી પણ પ્રાપ્ત કરી. શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યા બાદ તેમણે એ જ યુનિવર્સિટીમાં ઉર્દૂના પ્રોફેસર તરીકે લાંબો સમય સેવાઓ આપી હતી.

આમ આદમીની સરળ ભાષા: ગઝલને મળ્યો નવો મખમલી લહેકો
બશીર બદ્રની સૌથી મોટી વિશેષતા એ હતી કે તેમણે ઉર્દૂ ગઝલને ભારેખમ અને અઘરા શબ્દોના બંધનમાંથી મુક્ત કરી સામાન્ય માણસની બોલચાલની ભાષા સાથે જોડી દીધી હતી. તેઓ મખમલી સંવેદનશીલતા અને અત્યંત નાજુક લાગણીઓના કવિ હતા. ગઝલ શૈલીમાં તેમણે રોજિંદા જીવનના સંવાદો, પ્રેમ, એકાંત અને માનવીય સંબંધોની ગહન સંવેદનાઓને એવી રીતે વણી લીધી કે તેમની કવિતા સીધી લોકોના આત્માને સ્પર્શી જતી. ગઝલને સામાન્ય જનમાનસ સુધી પહોંચાડવા માટે તેઓ હંમેશા અગ્રેસર રહ્યા. તેમની ભાષામાં એક એવી પ્રવાહિતા અને ભવ્યતા હતી જે સમકાલીન કવિઓમાં ભાગ્યે જ જોવા મળતી. બદ્ર સાહેબે લખેલા અસંખ્ય શેરો આજે પણ લોકોના હોઠ પર રમતા રહે છે. સામાન્ય વાતચીતમાં પણ લોકો તેમની પંક્તિઓ ટાંકતા હોય છે.

1987ના મેરઠ રમખાણો: જ્યારે અગનજ્વાળાઓમાં કવિતા રાખ થઈ ગઈ
બશીર બદ્રના જીવનમાં એક એવો કાળો અધ્યાય પણ આવ્યો જેણે તેમની આખી જિંદગી બદલી નાખી. 1987ના ગાળામાં તેઓ મેરઠ યુનિવર્સિટીમાં પ્રોફેસર તરીકે સેવા આપી રહ્યા હતા અને મેરઠ શહેરના આત્મામાં તેઓ વસેલા હતા. આખું શહેર ગર્વ અનુભવતું હતું કે બદ્ર સાહેબ તેમના વિસ્તારમાં રહે છે. મેરઠમાં યોજાતી કોઈ પણ કાવ્યાત્મક સભા કે મુશાયરા તેમની હાજરી વિના અધૂરા ગણાતા હતા. પરંતુ, 1987માં મેરઠમાં ફાટી નીકળેલા ભયાનક કોમી રમખાણોએ માનવતાની સાથે કલા જગતને પણ મોટો ઝાટકો આપ્યો. નફરતની એ અગનજ્વાળાઓમાં બદ્ર સાહેબનું ઘર પણ સળગાવી દેવામાં આવ્યું. જે લોકો એક સમયે તેમની ગઝલો પર વાહ-વાહ કરતા હતા, તેમાંથી જ કેટલાકે અજાણ્યા બનીને તેમનું સર્વસ્વ લૂંટી લીધું. આ ભીષણ આગમાં બદ્ર સાહેબની વર્ષોની મહેનત, અસંખ્ય ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો અને તેમની ઘણી અપ્રકાશિત અમૂલ્ય કાવ્ય રચનાઓ કાયમ માટે રાખ થઈ ગઈ. આ હૃદયદ્રાવક ઘટનાથી તેઓ એટલા હતાશ અને ઘાયલ થયા કે તેમણે મેરઠ છોડી દેવાનો નિર્ણય કર્યો અને તેઓ કાયમ માટે મધ્ય પ્રદેશના ભોપાલમાં આવીને સ્થાયી થઈ ગયા.

ભારત-પાક ભાગલા પર રચનાઓ અને શિમલા કરારનો ઐતિહાસિક કિસ્સો
ડૉ. બશીર બદ્રની કલમ માત્ર પ્રેમ જ નહીં, પરંતુ દેશની પરિસ્થિતિઓ પર પણ તેટલી જ પ્રભાવશાળી રીતે ચાલતી હતી. ભારત અને પાકિસ્તાનના ભાગલાની સળગતી પીડાને તેમણે પોતાની ગઝલો અને છંદોમાં અદ્ભુત રીતે કંડારી હતી. તેમની રચનાઓની ભવ્યતાનો અંદાજ એ વાત પરથી લગાવી શકાય છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય રાજદ્વારી મંચ પર પણ તેમની પંક્તિઓનો ઉપયોગ થયો હતો. એક ઐતિહાસિક કિસ્સા અનુસાર, ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે થયેલા પ્રખ્યાત 'શિમલા કરાર' દરમિયાન તત્કાલીન ભારતીય વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીએ પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન ઝુલ્ફીકાર અલી ભુટ્ટોને સંવાદ અને સુમેળની ભાવના જગાવવા માટે બશીર બદ્રનો એક અમર શેર સંભળાવ્યો હતો:
"દુશ્મની જમ કર કરો લેકિન યે ગુંજાઇશ રહે 
જબ કભી હમ દોસ્ત હો જાયે તો શર્મિંદા ન હોં."

ભોપાલમાં નવું જીવન: ડૉ. રાહતનો સાથ અને સાહિત્યિક સન્માન
મેરઠની આપત્તિ બાદ ભોપાલ આવેલા બશીર બદ્રના જીવનમાં ડૉ. રાહતનો પ્રવેશ થયો, જેઓ પાછળથી તેમના જીવનસાથી બન્યા. ડૉ. રાહતે તેમના જીવનના સૌથી અંધકારમય અને મુશ્કેલ તબક્કામાં વજ્ર જેવી શક્તિ બનીને બદ્ર સાહેબનો સાથ આપ્યો. તેમના નિઃસ્વાર્થ પ્રેમને કારણે જ કવિ ફરી સામાન્ય જીવન જીવતા થયા અને તેમની કલમને નવો વેગ મળ્યો. બદ્ર સાહેબ ઘણીવાર હસીને કહેતા, "ભગવાનએ મને ગઝલનું એક સુંદર શહેર આપ્યું છે, અને હું આ સમગ્ર રાજ્ય પ્રેમના નામે સમર્પિત કરું છું." ભોપાલમાં રહીને તેમણે ફરી સાહિત્ય સર્જન શરૂ કર્યું હતું.

'પદ્મશ્રી' થી નવાજવામાં આવ્યા
ઉર્દૂ સાહિત્યમાં તેમના અતુલ્ય અને અપ્રતિમ યોગદાન બદલ ભારત સરકાર દ્વારા 19999માં તેમને દેશના પ્રતિષ્ઠિત નાગરિક સન્માન 'પદ્મશ્રી' થી નવાજવામાં આવ્યા હતા. આ ઉપરાંત તેમને સાહિત્ય જગતનો સર્વોચ્ચ 'સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર' પણ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો. અત્યાર સુધીમાં બદ્ર સાહેબના છ કાવ્યસંગ્રહો પ્રકાશિત થઈ ચૂક્યા છે, જેમાં 'ઇકાયી', 'છબી', 'આમદ', 'આસ', 'આસમાન' અને 'આહટ' નો સમાવેશ થાય છે. જીવનના અંતિમ વર્ષોમાં ભલે ડિમેન્શિયાના કારણે તેઓ પોતાની કવિતાઓ અને બધું જ ભૂલી ગયા હોય, પરંતુ તેમણે લખેલા શબ્દો વિશ્વભરના સાહિત્ય રસિકોના હૃદયમાં કાયમ માટે અમર રહેશે. મુશાયરાના આ મહારાજાને સાહિત્ય જગત હંમેશા અશ્રુભીની આંખોએ યાદ રાખશે.