Humanoid Robot Surgery: રોબોટિક્સ અને મેડિકલ સાયન્સના સમન્વયે તબીબી ક્ષેત્રે એક નવો સુવર્ણ ઇતિહાસ રચ્યો છે. વિશ્વમાં પ્રથમ વખત, બે હ્યુમનોઇડ રોબોટ્સે એક જીવંત ડુક્કર પર અત્યંત જટિલ શસ્ત્રક્રિયા સફળતાપૂર્વક પાર પાડીને તેનું પિત્તાશય (Gallbladder) સુરક્ષિત રીતે શરીરની બહાર કાઢ્યું છે. જોકે આ ઓપરેશન સંપૂર્ણપણે રોબોટ્સ દ્વારા આપમેળે નહોતું કરાયું અને અનુભવી માનવ સર્જનો દ્વારા તેને દૂરથી નિયંત્રિત કરવામાં આવ્યું હતું, તેમ છતાં વૈજ્ઞાનિકો આ સિદ્ધિને મેડિકલ ટેકનોલોજીના ભવિષ્ય માટે એક ક્રાંતિકારી સીમાચિહ્ન ગણાવી રહ્યા છે.
સામાન્ય કિંમતના વ્યાપારી રોબોટ્સનો ઉપયોગ આ ઐતિહાસિક ઓપરેશન યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા, સાન ડિએગો અને યુનિવર્સિટીની એડવાન્સ્ડ રોબોટિક્સ લેબની તબીબી ટીમ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા એક વિશેષ સંશોધનનું ભાગ હતું. આ પ્રયોગનું સૌથી આકર્ષક પાસું એ છે કે આ સર્જરી માટે કરોડો રૂપિયાની કોઈ ખાસ કે મોંઘી તબીબી મશીનરી બનાવવામાં આવી ન હતી. ટીમે બજારમાં સામાન્ય રીતે ઉપલબ્ધ એવા 'Unitree G1' હ્યુમનોઇડ રોબોટ્સનો ઉપયોગ કર્યો હતો. આ રોબોટ્સ આશરે 4 થી 5 ફૂટ ઊંચા છે અને તેમનું વજન 70 પાઉન્ડ (આશરે 32 કિલોગ્રામ) જેટલું છે. આ વૈશ્વિક પ્રયોગમાં વપરાયેલા રોબોટ્સની કિંમત $20,000 (આશરે 17 લાખથી 19 લાખ રૂપિયા) ની આસપાસ છે, જે પરંપરાગત મેડિકલ રોબોટ્સ કરતાં ઘણી ઓછી છે.
હાઇ-ટેક સેન્સર્સ અને 3-આંગળીવાળા હાથની કમાલ આ ઓપરેશનને ચોકસાઈપૂર્વક સફળ બનાવવા માટે રોબોટ્સમાં 'Dex3' નામનો ત્રણ આંગળીઓ (અંગૂઠો, તર્જની અને મધ્યમા) ધરાવતો ખાસ રોબોટિક હાથ લગાવવામાં આવ્યો હતો, જે માનવ હાથની જેમ જ અનેક ગતિશીલ સાંધાઓની મદદથી નાજુક મૂવમેન્ટ કરી શકે છે. આ ઉપરાંત, રોબોટ્સમાં કાંડા અને કમરની લવચીક હિલચાલ માટે ખાસ ટેકનોલોજી, 3D LiDAR સેન્સર અને ડેપ્થ કેમેરા ફિટ કરવામાં આવ્યા હતા. આ તમામ આધુનિક સેન્સર્સે સર્જરી દરમિયાન આંતરિક પેશીઓના સચોટ વિઝ્યુઅલાઈઝેશનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી.
બે અલગ-અલગ પદ્ધતિથી ઓપરેશન સફળ કરાયું સંશોધન દરમિયાન વૈજ્ઞાનિકોએ આ જટિલ લેપ્રોસ્કોપિક સર્જરીને કોઈ પણ મોટા ચીરા વગર બે અલગ-અલગ તબક્કામાં ચકાસી હતી. પ્રથમ પદ્ધતિમાં મુખ્ય હ્યુમનોઇડ રોબોટે ઓપરેશનની કમાન્ડ સંભાળી હતી અને એક અનુભવી માનવ સર્જને તેને પ્રક્રિયામાં સીધી મદદ કરી હતી. બીજી પ્રક્રિયા વધુ ક્રાંતિકારી હતી, જેમાં કોઈ પણ માનવીય હસ્તક્ષેપ વિના બે હ્યુમનોઇડ રોબોટ્સે પરસ્પર ઉત્કૃષ્ટ તાલમેલ સાધીને આખી શસ્ત્રક્રિયા સ્વાયત્ત રીતે પૂર્ણ કરી હતી. એક કુશળ સર્જનની જેમ જ આ રોબોટ્સે 'લેપ્રોસ્કોપિક કોલેસીસ્ટેક્ટોમી' તકનીકનો ઉપયોગ કરીને ડુક્કરના પેટના અંદરના ભાગે નસોને ક્લિપ્સ વડે કાળજીપૂર્વક બંધ કરી દીધી હતી અને લિવરને સામાન્ય પણ નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના પિત્તાશયને સફળતાપૂર્વક કાપીને અલગ કરી દીધું હતું.
ગ્રામીણ વિસ્તારો અને સ્પેસ મિશન માટે વરદાન સાબિત થશે વિશ્વની લગભગ 50 ટકા વસ્તી હાલમાં એવા ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં રહે છે જ્યાં નિષ્ણાત સર્જનોની ભારે અછત છે. અમેરિકા અને કેનેડા જેવા સમૃદ્ધ દેશોના અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં પણ લોકોને ઓપરેશન માટે કલાકો સુધી પ્રવાસ કરવો પડે છે. સંશોધકો માને છે કે આગામી સમયમાં આ ટેકનોલોજી હેલ્થકેર ક્ષેત્રનો ચહેરો બદલી નાખશે. હોસ્પિટલોમાં આ સામાન્ય રોબોટ્સ તબીબી સાધનો પકડી શકશે અને દર્દીઓની સંભાળ રાખી શકશે. હજારો કિલોમીટર દૂર બેઠેલા ડોક્ટર ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં, એન્ટાર્કટિકા જેવા ઠંડા પ્રદેશોમાં અથવા ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશન (ISS) અને મંગળ મિશન જેવા અવકાશી અભિયાનોમાં પણ દર્દીઓ પર લાઈવ સર્જરી કરી શકશે. જો ભવિષ્યમાં આ ક્ષેત્રે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) નો વિકાસ આ જ ગતિએ ચાલુ રહેશે, તો પ્રી-ટ્રેન્ડ AI મોડલ્સની મદદથી રોબોટ્સ જાતે જ ઓપરેશન કરી શકશે, જેનાથી સારવારનો ખર્ચ પણ ઘણો ઘટી જશે અને સામાન્ય લોકો સુધી શ્રેષ્ઠ તબીબી સુવિધા પહોંચશે.

પ્રથમ વખત જીવંત દર્દી પર સફળ સર્જરી કરી પિત્તાશય દૂર કર્યું

July 13, 2026 | 18:33 IST