તમિલનાડુમાં ‘ત્રિશંકુ’ જંગ

Tamil Nadu Governor Vijay TVK Majority Crisis: તમિલનાડુ વિધાનસભા ચૂંટણીના પરિણામોએ દક્ષિણ ભારતના રાજકારણમાં કોઈ બ્લોકબસ્ટર ફિલ્મી ક્લાઈમેક્સ જેવો વળાંક લાવી દીધો છે. સુપરસ્ટાર વિજયની નવરચિત પાર્ટી 'તમિલગા વેત્રી કઝગમ' (TVK) એ પોતાની પ્રથમ રાજકીય ઇનિંગમાં જ 108 બેઠકો જીતીને પ્રચંડ દબદબો તો જમાવ્યો છે, પરંતુ સત્તાના સિંહાસન સુધી પહોંચવા માટે જરૂરી 'મેજિક ફિગર' (118 બેઠકો) થી તેઓ થોડે દૂર રહી ગયા છે. આ પરિસ્થિતિને કારણે રાજ્યમાં 'ત્રિશંકુ વિધાનસભા'ની સ્થિતિ સર્જાઈ છે. 118 ધારાસભ્યોના ટેકાનો સ્પષ્ટ આંકડો ન હોવાથી વિજયને બે વાર રાજભવનથી ખાલી હાથે પરત ફરવું પડ્યું છે. અત્યારે તમિલનાડુના રાજકારણમાં ભારે ખેંચતાણ ચાલી રહી છે અને દરેક પક્ષ સત્તાની ચાસણી મેળવવા માટે નવા રાજકીય સમીકરણો ગોઠવવામાં વ્યસ્ત છે.

રાજ્યપાલના વિવેકાધિન અધિકારો અને બંધારણીય કસોટી
હવે તમિલનાડુની સત્તાની કઢાઈમાં કોનો વિજય થશે, તેનો સંપૂર્ણ આધાર રાજભવનમાં રાજ્યપાલ આર.વી. આર્લેકરના નિર્ણય પર ટકેલો છે. જ્યારે કોઈ પક્ષ પાસે સ્પષ્ટ બહુમતી ન હોય, ત્યારે બંધારણ રાજ્યપાલને કેટલીક 'વિવેકાધિન સત્તાઓ' આપે છે. પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે શું રાજ્યપાલ આ સત્તાનો ઉપયોગ કરીને સૌથી મોટી પાર્ટીને સરકાર બનાવતા રોકી શકે? બંધારણની કલમ 163 અને 164 હેઠળ રાજ્યપાલને મુખ્યમંત્રીની નિમણૂક કરવાનો અધિકાર છે, પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટ અને વિવિધ આયોગોએ આ સત્તા પર કેટલીક મર્યાદાઓ પણ મૂકી છે. 1988ના સરકારિયા આયોગ અને 2010ના પુંછી આયોગના અહેવાલો મુજબ, રાજ્યપાલે આવી સ્થિતિમાં ચોક્કસ ક્રમનું પાલન કરવું જોઈએ. સૌથી પહેલા જો ચૂંટણી પૂર્વેનું કોઈ ગઠબંધન બહુમતી ધરાવતું હોય તો તેને આમંત્રિત કરવું જોઈએ. જો તે ન હોય તો, સૌથી મોટા પક્ષ (TVK) ને તક આપવી જોઈએ, પૂછવું જોઈએ કે શું તેઓ અન્યના સહયોગથી સરકાર ચલાવી શકે તેમ છે. જો આ પણ શક્ય ન હોય, તો ચૂંટણી પછી બનેલા નવા ગઠબંધનને તક આપવી જોઈએ.

બહુમતીનો ફેંસલો રાજભવનના રૂમમાં નહીં, વિધાનસભાના ફ્લોર પર
રાજ્યપાલની ભૂમિકાને લઈને ભૂતકાળમાં અનેક વિવાદો થયા છે. આ વિવાદોને ડામવા માટે 1994માં સુપ્રીમ કોર્ટે 'એસ.આર. બોમ્મઈ વિરુદ્ધ ભારત સંઘ' કેસમાં ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો હતો. કોર્ટે સ્પષ્ટ કહ્યું હતું કે કોઈ પણ મુખ્યમંત્રી પાસે બહુમતી છે કે નહીં, તેનું પરીક્ષણ રાજભવનના બંધ બારણે નહીં, પરંતુ વિધાનસભાના ફ્લોર પર 'ફ્લોર ટેસ્ટ' દ્વારા જ થવું જોઈએ. રાજ્યપાલ પોતાની વ્યક્તિગત પસંદ કે નાપસંદના આધારે કોઈને તક આપવાનો ઇનકાર કરી શકતા નથી. તેમણે માત્ર એ જોવાનું હોય છે કે કોની પાસે સ્થિર સરકાર બનાવવાનો સૌથી મજબૂત દાવો છે.

'હોર્સ ટ્રેડિંગ'નો ખતરો અને ન્યાયતંત્રની સતર્કતા
ત્રિશંકુ વિધાનસભાની સ્થિતિમાં સૌથી મોટું જોખમ 'હોર્સ ટ્રેડિંગ' એટલે કે ધારાસભ્યોના ખરીદ-વેચાણનું હોય છે. જો રાજ્યપાલ બહુમતી સાબિત કરવા માટે પક્ષોને 15 થી 30 દિવસ જેવો લાંબો સમય આપે, તો ભ્રષ્ટાચાર અને અનૈતિક રાજકારણને પ્રોત્સાહન મળે છે. કર્ણાટક (2018) અને મહારાષ્ટ્ર (2019) ના કિસ્સાઓમાં સુપ્રીમ કોર્ટે કડક વલણ અપનાવતા શપથ ગ્રહણના 24 થી 48 કલાકમાં જ ફ્લોર ટેસ્ટ કરાવવાનો આદેશ આપ્યો હતો. આ ત્વરિત કાર્યવાહી પાછળનો હેતુ રાજકીય પક્ષોને ધારાસભ્યો પર દબાણ લાવવા કે લાલચ આપવાનો સમય ન મળે તે જોવાનો છે.

ભૂતકાળના દાખલાઓ: ગોવા, મણિપુર અને કર્ણાટકના કિસ્સા
તમિલનાડુની વર્તમાન સ્થિતિમાં ભૂતકાળના કેટલાક કિસ્સાઓ યાદ કરવા જરૂરી છે:
ગોવા અને મણિપુર (2017): અહીં કોંગ્રેસ સૌથી મોટો પક્ષ હોવા છતાં, રાજ્યપાલે ભાજપના ચૂંટણી પછીના ગઠબંધનને સરકાર બનાવવા આમંત્રણ આપ્યું હતું. સુપ્રીમ કોર્ટે આ નિર્ણયને માન્ય રાખ્યો હતો કારણ કે સંખ્યાબળ ગઠબંધન પાસે વધુ હતું.
કર્ણાટક (2018): ભાજપ સૌથી મોટો પક્ષ હતો અને રાજ્યપાલે 15 દિવસનો સમય આપ્યો હતો. કોંગ્રેસ-જેડીએસ ગઠબંધન અડધી રાત્રે સુપ્રીમ કોર્ટ પહોંચ્યું અને કોર્ટે સમય ઘટાડીને માત્ર 24 કલાક કરી દીધો હતો.
મહારાષ્ટ્ર (2019): વહેલી સવારે લેવાયેલા શપથ બાદ કોર્ટે પારદર્શિતા જળવાઈ રહે તે માટે બીજા જ દિવસે 'લાઇવ ટેલિકાસ્ટ' સાથે ફ્લોર ટેસ્ટ કરાવ્યો હતો.

રાજ્યપાલ માટેના સંભવિત વિકલ્પો અને રાષ્ટ્રપતિ શાસન
તમિલનાડુમાં વિજયની પાર્ટી TVK પાસે 108 બેઠકો છે અને તેમને બહુમતી માટે માત્ર 10 વધુ ધારાસભ્યોની જરૂર છે. આવી સ્થિતિમાં રાજ્યપાલ આર.વી. આર્લેકર પાસે મુખ્ય ત્રણ વિકલ્પો રહેલા છે:
સૌથી મોટા પક્ષને તક: વિજયને સૌથી મોટા પક્ષના નેતા તરીકે બોલાવીને સમર્થન આપતા ધારાસભ્યોની યાદી મંગાવી અને 2-3 દિવસમાં બહુમતી સાબિત કરવાનું કહેવું.
ગઠબંધનને આમંત્રણ: જો ડીએમકે (DMK) અથવા એઆઈએડીએમકે (AIADMK) જેવા વિરોધ પક્ષો ભેગા મળીને 118નો આંકડો રાજ્યપાલ સમક્ષ રજૂ કરે, તો તેમણે તે ગઠબંધનના નેતાને બોલાવવા પડે.
અલ્પમતી સરકાર: જો કોઈ પક્ષ પૂર્ણ બહુમતી બતાવી ન શકે, તો સૌથી મોટા પક્ષને 'અલ્પમતી સરકાર' બનાવવાની છૂટ આપી શકાય, જે ગૃહના વિશ્વાસના આધારે ટકી રહેશે. જો સરકાર બનાવવાની તમામ શક્યતાઓ નિષ્ફળ જાય, ત્યારે જ બંધારણની કલમ 356 મુજબ 'રાષ્ટ્રપતિ શાસન'નો આખરી વિકલ્પ પસંદ કરી શકાય. પરંતુ લોકશાહીમાં ચૂંટાયેલી સરકાર પહેલી પસંદ હોવી જોઈએ.

લોકશાહીની કસોટી
તમિલનાડુનો આ કિસ્સો માત્ર એક સત્તાની લડાઈ નથી, પરંતુ ભારતીય બંધારણીય મૂલ્યોની અગ્નિપરીક્ષા છે. સુપ્રીમ કોર્ટે વારંવાર કહ્યું છે કે "રાજભવન રાજકારણનું અખાડો ન બનવું જોઈએ." રાજ્યપાલની ભૂમિકા અહીં નિષ્પક્ષ અમ્પાયર જેવી હોવી જોઈએ જે 'નિયમોની પુસ્તક' (બંધારણ) મુજબ નિર્ણય લે. જો રાજ્યપાલ પક્ષપાત કરે અથવા બહુમતી સાબિત કરવામાં અયોગ્ય વિલંબ કરે, તો તેમના નિર્ણયને કોર્ટમાં 'દુર્ભાવનાપૂર્ણ' ગણીને પડકારી શકાય છે. તમિલનાડુની જનતાએ જે જનાદેશ આપ્યો છે, તે સ્પષ્ટ કરે છે કે તેઓ પરિવર્તન તો ઈચ્છે છે પણ સત્તાના સંતુલન માટે ગઠબંધન અનિવાર્ય છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે શું 'થલપથી' વિજય પોતાનો જાદુ ચલાવીને અન્ય પક્ષોનો સાથ મેળવી શકશે કે પછી તમિલનાડુના રાજકારણમાં કોઈ નવો ખેલાડી મુખ્યમંત્રીની ખુરશી સુધી પહોંચશે. ન્યાયતંત્રની બાજ નજર અત્યારે રાજભવનની હિલચાલ પર છે, અને જો કોઈ પણ બંધારણીય ક્ષતિ જણાશે, તો કોર્ટના દરવાજા 24 કલાક ખુલ્લા છે.