PM-CM હટાવવાના બિલમાં મોટા ફેરફારની સંભાવના

JPC suggests major changes in PM-CM removal bill: સંસદીય સમિતિએ 30 દિવસ જેલની સજા પછી વડાપ્રધાન, મુખ્યમંત્રીઓ અને મંત્રીઓને પદ પરથી દૂર કરવાની મંજૂરી આપતા બિલમાં સુધારાની માંગ કરી છે. ડ્રાફ્ટ રિપોર્ટ "શાસનને અટકાયતથી બચાવવા" ના ઉદ્દેશ્યને સમર્થન આપે છે. પરંતુ "દૂર કરવા" ને બદલે "સસ્પેન્શન" અને ધરપકડ-આધારિત ટ્રિગરને ફરીથી ગોઠવવાની ભલામણ કરે છે; મોટાભાગના વિરોધ પક્ષોએ પેનલમાં જોડાવાનો ઇનકાર કર્યો હતો, દલીલ કરી હતી કે આ બિલ "દુષ્ટ ઇરાદા" દ્વારા પ્રેરિત હતું.

બંધારણ (130મો સુધારો) બિલની તપાસ કરતી સંયુક્ત સંસદીય સમિતિએ સતત 30 દિવસ ન્યાયિક કસ્ટડીમાં રહ્યા પછી વડા પ્રધાન, મુખ્યમંત્રી અથવા મંત્રીને આપમેળે "દૂર કરવા" માટેની જોગવાઈને "સસ્પેન્શન" સાથે બદલવાની ભલામણ કરી છે, જોકે બંને કિસ્સાઓમાં તાત્કાલિક પરિણામ જાહેર અધિકારી દ્વારા પદ પરથી રાજીનામું આપવાનું હશે.

મોટાભાગના વિરોધ પક્ષોએ ભાજપના સાંસદ અપરાજિતા સારંગીની આગેવાની હેઠળની સમિતિમાં જોડાવાનો ઇનકાર કર્યો હતો અને બિલને "દૂર કરવા" થી પ્રેરિત ગણાવ્યું હતું. પ્રસ્તાવિત બંધારણીય સુધારાનો ઉદ્દેશ્ય એવા કિસ્સાઓમાં સરકાર જેને "અપૂર્ણતા" કહે છે તેને સંબોધવાનો છે જ્યાં જાહેર અધિકારીઓ લાંબા ગાળાની કેદ ભોગવીને પણ પદ પર રહે છે.

પેનલે પાંચ ભલામણો કરી છે. આમાં બિલના મંત્રીના "દૂર કરવા" અથવા "રાજીનામું" ની કલમને "સસ્પેન્શન" સાથે બદલવાનો સમાવેશ થાય છે. આ ભલામણ હિસ્સેદારોના વાંધાને અનુસરે છે જેમણે જણાવ્યું હતું કે "દૂર કરવા" અને "રાજીનામું" શબ્દો "અંતિમતા અને કલંકની બિનજરૂરી ભાવના ધરાવે છે." તેનાથી વિપરીત, સસ્પેન્શન સેવા નિયમો જેવું જ છે, જેના હેઠળ ચોક્કસ સમયગાળાથી વધુ સમય સુધી અટકાયતમાં રાખેલા સરકારી કર્મચારીઓને દોષિત ઠેરવ્યા વિના સસ્પેન્ડ કરવામાં આવે છે, અને તેને ઉલટાવી શકાય તેવા પગલા તરીકે જોવામાં આવે છે.

સમિતિએ "ગંભીર ફોજદારી ગુનાઓ" ને પાંચ વર્ષ કે તેથી વધુ કેદની સજાપાત્ર ગુનાઓ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવાની પણ ભલામણ કરી હતી. તેણે એક સ્વચાલિત રદ કરવાની કલમનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો, જેના હેઠળ નિર્દોષ છૂટકારો, નિર્દોષ છૂટકારો અથવા ચોક્કસ સમયગાળામાં કાર્યવાહી શરૂ કરવામાં નિષ્ફળતા પર સસ્પેન્શન સમાપ્ત થઈ જશે. પેનલે ઉચ્ચ બંધારણીય અધિકારીઓને લગતા કેસોની સુનાવણી માટે ફાસ્ટ-ટ્રેક કોર્ટની સ્થાપના અને પ્રસ્તાવિત જોગવાઈઓ દ્વારા આવરી લેવામાં આવતા ગુનાઓનું એક અલગ શેડ્યૂલ બનાવવાની પણ હાકલ કરી હતી.

બંધારણ આ મુદ્દા પર મૌન
સમિતિના ડ્રાફ્ટ રિપોર્ટ મુજબ, તમામ હિસ્સેદારોમાં વ્યાપક સર્વસંમતિ હતી કે બંધારણ અને લોક પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, 1951 બંનેમાં ગંભીર ગુનાહિત આરોપોમાં વર્તમાન વડા પ્રધાન, મુખ્યમંત્રી અથવા મંત્રીની ધરપકડ અને અટકાયતના પરિણામો અંગે કોઈ સ્પષ્ટ જોગવાઈઓ નથી. અહેવાલમાં એ પણ નોંધવામાં આવ્યું છે કે સૌથી તીવ્ર મતભેદ બિલ માટે પસંદ કરેલી પ્રક્રિયા પર હતાં. તેના હેતુ પર નહીં.

"નોંધપાત્ર રીતે, એકપણ હિસ્સેદારે, સમર્થક જૂથમાં પણ, બિલનો તેના વર્તમાન સ્વરૂપમાં બિનશરતી બચાવ કર્યો ન હતો. અને ટીકા કરનારા જૂથમાં પણ, એક પણ વ્યક્તિએ કાયદાકીય ઉદ્દેશ્યને નકારી કાઢ્યો ન હતો," અહેવાલમાં જણાવાયું છે. "અસંમતિ મુખ્યત્વે ટ્રિગર મિકેનિઝમની ડિઝાઇન અને તેની સાથે સંકળાયેલા રક્ષણાત્મક પગલાંમાં રહેલી છે, નહીં કે અંતર્ગત નીતિ ઉદ્દેશ્યમાં." બિલની સૌથી વિવાદાસ્પદ જોગવાઈ તેની ટ્રિગર મિકેનિઝમ હતી. જેના હેઠળ પાંચ વર્ષ કે તેથી વધુ જેલની સજાપાત્ર ગુનાઓના સંબંધમાં સતત 30 દિવસ સુધી અટકાયતમાં રહ્યા પછી જાહેર અધિકારી આપમેળે તેમનું પદ ગુમાવશે.

સમસ્યારૂપ કલમ
અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે "મોટાભાગના હિસ્સેદારો", જેમાં કાયદાને ટેકો આપતી સંસ્થાઓનો સમાવેશ થાય છે. તેમને આ ટ્રિગર બંધારણીય રીતે સમસ્યારૂપ લાગ્યો. કારણ કે તે કોઈપણ ન્યાયિક દોષિત ઠેરવવા સાથે જોડાયેલું નહોતું. તેમાં જણાવાયું છે કે, કાયદા યુનિવર્સિટીઓ, નાગરિક સમાજ સંગઠનો અને રાજકીય પક્ષોએ દલીલ કરી છે કે ધરપકડ "એક કાર્યકારી/કાર્યવાહીગત માપ" છે અને "અપરાધની ન્યાયિક પુષ્ટિ નથી." પરિણામે, અટકાયતને દોષિત ઠેરવવા અથવા તો ટ્રાયલ કરતાં બંધારણીય પરિણામો સાથે જોડવાથી, "અપ્રમાણિત આરોપને વર્ચ્યુઅલ ગેરલાયકાત તરીકે ગણવાનું જોખમ રહેલું છે."

NALSAR હૈદરાબાદ, નેશનલ લો યુનિવર્સિટી દિલ્હી, પશ્ચિમ બંગાળ નેશનલ યુનિવર્સિટી ઓફ જ્યુરિડિકલ સાયન્સ, કોલકાતા અને એસોસિએશન ફોર ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સ (ADR) સહિત અનેક સંસ્થાઓએ તેના બદલે પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો કે આરોપો ઘડવાની પ્રક્રિયાને કોર્ટ દ્વારા આરોપો ઘડવાના તબક્કામાં ખસેડવામાં આવે.

ગુનાઓ માટે ફોજદારી મર્યાદા
અહેવાલમાં બિલમાં નિર્ધારિત ફોજદારી મર્યાદા અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. ઘણા હિસ્સેદારોએ દલીલ કરી હતી કે પાંચ વર્ષની મર્યાદા "સારી રીતે વ્યાખ્યાયિત નથી" અને ગંભીર ગુનાઓ માટે સાત વર્ષની મર્યાદા ધરાવતા અન્ય કાયદાઓ સાથે અસંગત છે. કેટલાક લોકોએ ધ્યાન દોર્યું કે આ જોગવાઈ 140 થી વધુ ગુનાઓને આવરી શકે છે. જેમાંથી ઘણાનો જાહેર જીવનમાં પ્રામાણિકતા સાથે કોઈ સીધો સંબંધ નથી.

સમિતિએ મર્યાદા વધારીને સાત વર્ષ કરવાની માંગ સ્વીકારી ન હતી, પરંતુ પાંચ વર્ષ કે તેથી વધુ કેદની સજાને પાત્ર ગુનાઓની એક અલગ સૂચિનો સમાવેશ કરવાની ભલામણ કરી હતી. પેનલે એવી પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે કેન્દ્રીય તપાસ એજન્સીઓ દ્વારા કાર્યવાહી દ્વારા વિપક્ષ શાસિત રાજ્યો સામે આ પદ્ધતિનો દુરુપયોગ થઈ શકે છે.

શૈક્ષણિક અને નાગરિક સમાજના હિસ્સેદારોના "મોટા ભાગના" લોકોએ દલીલ કરી હતી કે મની લોન્ડરિંગ નિવારણ અધિનિયમ અને ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ (નિવારણ) અધિનિયમ જેવા કાયદાઓ હેઠળ કડક જામીન જોગવાઈઓ 30 દિવસની અંદર મુક્તિને મુશ્કેલ બનાવી શકે છે, સંભવતઃ આ જોગવાઈનો ઉપયોગ મુખ્યમંત્રીઓ અને મંત્રીઓને દોષિત ઠેરવ્યા વિના પદ પરથી દૂર કરવા માટે થઈ શકે છે. પેનલે આ મુદ્દા પર કોઈ ભલામણો કરી નથી.

પોલીસ કસ્ટડીના 31માં દિવસે દૂર કરાશે
સમિતિએ કહ્યું છે કે, જે ગુનાઓમાં પાંચ વર્ષ કે તેથી વધુની સજા સંભવ છે. તે આરોપો પર જ અધ્યક્ષને કસ્ટડીમાં લેવામાં આવશે. કેસોની ઝડપી સુનાવણી માટે ફાસ્ટ ટ્રેક અથવા વિશેષ અદાલતો પણ બનાવી શકાય છે. વિધેયકની હાલની જોગવાઈ અનુસાર, ત્રીસ દિવસની અટકાયતના બીજા જ દિવસે એટલે કે 31માં દિવસે વડાપ્રધાન અથવા મુખ્યમંત્રી રાષ્ટ્રપતિ અથવા રાજ્યપાલ અથવા ઉપરાજ્યપાલને સંબંધિત મંત્રીને હટાવવા માટે કહેશે.

જેપીસીએ કહ્યું કે, પીએમ, સીએમ અને મંત્રીઓ તેમની અટકાયતના 31માં દિવસે રાજીનામું નહીં આપે તો તેમને મંત્રી પરિષદમાંથી દૂર કરવામાં આવશે. જો કે સભ્યપદ અકબંધ રહેશે. આ સુધારો તેમની સાંસદ/ધારાસભ્ય સભ્યપદ છીનવી શકશે નહીં. આ રીતે તેઓ માત્ર વડાપ્રધાન, મુખ્યમંત્રી અથવા મંત્રીનું કાર્યકારી પદ છોડશે. લોકપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ હેઠળ ગેરલાયક ઠેરવવામાં ન આવે ત્યાં સુધી તેઓ ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિ તરીકે ચાલુ રહેશે.

પાંચ વર્ષથી વધુની સજા થાય તો તે પદ ગુમાવશે
જેપીસીએ તેના સુધારામાં એક મહત્વપૂર્ણ સૂચન કર્યું છે. સમિતિએ જણાવ્યું છે કે ફક્ત એવા ગુનાઓ જ પદ ગુમાવશે જેમાં પાંચ વર્ષ કે તેથી વધુ સજા થઈ શકે છે. આવા કેસોની સુનાવણી ઝડપી બનાવવા માટે ફાસ્ટ-ટ્રેક અથવા ખાસ અદાલતોની સ્થાપના કરી શકાય છે. બિલની વર્તમાન જોગવાઈ મુજબ ત્રીસ દિવસની અટકાયત પછી 31માં દિવસે, વડા પ્રધાન અથવા મુખ્યમંત્રી રાષ્ટ્રપતિ, રાજ્યપાલ અથવા ઉપરાજ્યપાલને સંબંધિત મંત્રીને દૂર કરવા વિનંતી કરશે. જો તેઓ આમ ન કરે તો પણ મંત્રી આપમેળે મંત્રી પરિષદમાંથી દૂર થઈ જશે.

બિલ કેબિનેટમાં ફરી રજૂ થાય તેવી શક્યતા
આ બિલ પછી કેબિનેટમાં ફરી રજૂ થઈ શકે છે. જ્યાં પ્રસ્તાવિત સુધારાઓ પર વિચાર કરવામાં આવશે. ત્યારબાદ સરકાર તેને 20 જુલાઈથી શરૂ થતા ચોમાસા સત્રમાં રજૂ કરી શકે છે. મોટાભાગના વિપક્ષી પક્ષો તેનો વિરોધ કરી રહ્યા છે. તેઓએ JPC થી પણ દૂરી બનાવી લીધી છે અને તેમના સભ્યોને તેમાં નિયુક્ત કર્યા નથી. તેને પસાર કરવા માટે, સરકારને બંને ગૃહોમાં બે તૃતીયાંશ બહુમતીની જરૂર પડશે.