વન નેશન વન ઈલેક્શન પર ભૂતપૂર્વ CJI ચંદ્રચૂડનું મહત્વપૂર્ણ નિવેદન, ચૂંટણી પર અસરો અંગે ચેતવણી

વન નેશન વન ઈલેક્શન માટે રચાયેલી સંસદની સંયુક્ત સમિતિ (JPC)ની આગામી બેઠક 11 જુલાઈએ યોજાવાની છે. આ બેઠકમાં સુપ્રીમ કોર્ટના 2 ભૂતપૂર્વ મુખ્ય ન્યાયાધીશો - જસ્ટિસ ડીવાય ચંદ્રચૂડ અને જસ્ટિસ જે.એસ. ખેહર - સમિતિના સભ્યો સાથે ચર્ચા કરશે. વન નેશન વન ઈલેક્શન એટલે કે સમગ્ર દેશમાં લોકસભા અને તમામ રાજ્ય વિધાનસભાની ચૂંટણી એકસાથે યોજવાનો પ્રસ્તાવ છે. આ વિચાર ભારતીય જનતા પાર્ટીએ પોતાના 2024ના ચૂંટણી ઢંઢેરામાં રજૂ કર્યો હતો. પાર્ટીનું માનવું છે કે, એકસાથે ચૂંટણી કરવાથી ખર્ચમાં ઘટાડો થશે અને સરકારો વિકાસ અને શાસન પર વધુ ધ્યાન આપી શકશે.

હાલમાં, દરેક રાજ્યમાં અને કેન્દ્રમાં જુદી-જુદી વખતે ચૂંટણી યોજાતી હોવાથી વારંવારનો આચારસંહિતા સમયસર કામ અટકાવે છે, તેવી દલીલ પણ આપવામાં આવી છે. પરંતુ આ યોજના સામે અનેક રાજકીય પક્ષો અને લોકશાહી કાર્યકરો વિરોધ વ્યક્ત કરી રહ્યા છે. તેમના મતે, આ વિચાર સંઘવાદ અને લોકશાહીની જવાબદારી માટે ખતરારૂપ છે. હાલના બિલ મુજબ, 2029 પછી આ પ્રક્રિયા શરૂ થશે અને 2034માં સમગ્ર દેશમાં પહેલી વખત એકસાથે ચૂંટણી યોજાશે. આ માટે બંધારણમાં ખાસ સુધારાની જરૂર પડશે.

ભૂતપૂર્વ મુખ્ય ન્યાયાધીશ ડીવાય ચંદ્રચૂડે, જેમણે એપ્રિલમાં લેખિત રૂપે સમિતિને સૂચનો આપ્યા હતા, આ યોજનાના કેટલાય ગંભીર પડકારોની ચર્ચા કરી છે. તેમણે ચેતવણી આપી કે, એકસાથે ચૂંટણી યોજવાથી રાષ્ટ્રીય સ્તરે વધારે સંસાધન ધરાવતા પક્ષોને સ્પષ્ટ લાભ મળશે, જ્યારે નાના અને પ્રદેશ આધારિત પક્ષો માટે રાજકીય સ્પર્ધા અસમાન બની જશે. તે મુજબ, આ પ્રકારની ચૂંટણી પદ્ધતિથી પ્રાદેશિક મતદારોના અવાજ દબાઈ શકે છે. ચંદ્રચૂડે આ પણ જણાવ્યું કે, હાલ ઉમેદવારો માટે ખર્ચ મર્યાદિત છે પરંતુ રાજકીય પક્ષો માટે સ્પષ્ટની મર્યાદા નથી, જેનાથી પૈસાદાર પક્ષો માટે ચૂંટણીમાં અપ્રમાણસ લાભ થતો રહે છે.

તેમણે મતદારોના પ્રતિનિધિત્વ અંગે પણ મહત્વનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો. તેમનું કહેવું છે કે, જો સરકાર પોતાનું કાર્યકાળ પૂરું કરવાના પહેલા વિસર્જિત થાય, તો ભારતના કાયદાઓ મુજબ પેટાચૂંટણીઓ અનિવાર્ય છે. આ વ્યવસ્થા ખાતરી કરે છે કે, મતદારોનું પ્રતિનિધિત્વ સતત રહેલું છે. જો આ બંધારણીય વ્યવસ્થાને બદલી દેવામાં આવે, તો તે ભારતના બંધારણના ‘મૂળભૂત માળખા’ના સિદ્ધાંતનું ઉલ્લંઘન ગણાશે.

જસ્ટિસ ચંદ્રચૂડે એક અન્ય મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો પણ ઉઠાવ્યો છે - તે અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ લાવવા માટે સમય મર્યાદા નક્કી કરવાની જોગવાઈ છે. બિલમાં એવો પ્રયાસ થયો છે કે, ચોક્કસ સમયમાં જ અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ લાવી શકાય. તેમનો દાવો છે કે, આ સંસદીય લોકશાહીના સિદ્ધાંત વિરુદ્ધ છે. તેમના કહેવા મુજબ, સંસદીય લોકશાહીમાં વડાપ્રધાનની આગેવાની હેઠળની મંત્રીમંડળને હંમેશા લોકસભાનો ભરોસો હોવો જોઈએ. જો વિશ્વાસ મત પછી જ અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ લાવવા મંજૂરી મળશે, તો લઘુમતી સરકારો પણ સત્તામાં રહી શકે - જે લોકશાહી માટે ખતરારૂપ છે.

આ તમામ મુદ્દાઓને ધ્યાનમાં લેતાં, બંધારણમાં અનેક સુધારાઓનો પ્રસ્તાવ છે. તેમાં કલમ 82(A) ઉમેરાશે, જે એકસાથે લોકસભા અને તમામ વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ કરવાની જોગવાઈ લાવશે. આ ઉપરાંત કલમ 83, 172 અને 327માં પણ સુધારા થશે. પ્રસ્તાવ અનુસાર, રાષ્ટ્રપતિ 'નિયુક્ત તારીખ' જાહેર કરશે જે દિવસ દેશભરના મતદારો માટે એકસાથે મતદાનનો દિવસ હશે. આ તમામ ફેરફાર 2029ની સામાન્ય ચૂંટણીઓ પછી અમલમાં લાવવામાં આવશે અને પહેલી એકસાથે ચૂંટણી 2034માં યોજાશે.