ભારતીય લોકશાહીના પવિત્ર મંદિર ગણાતી લોકસભામાં અત્યારે પ્રજાના પ્રશ્નોને બદલે રાજકીય આક્ષેપ-પ્રતિઆક્ષેપોનો ગુંજારવ સંભળાઈ રહ્યો છે. ખાસ કરીને પૂર્વ આર્મી ચીફ જનરલ મનોજ મુકુંદ નરવણેના સંસ્મરણો પર આધારિત પુસ્તક 'ફોર સ્ટાર્સ ઓફ ડેસ્ટિની' (Four Stars of Destiny) એ સંસદમાં એક નવો વિવાદ છેડી દીધો છે.
લોકસભા એ દેશનું એવું સર્વોચ્ચ સ્થાન છે જ્યાંથી સામાન્ય જનતાના કલ્યાણ માટેની નીતિઓ ઘડાતી હોય છે. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક સમયથી આપણે જોઈ રહ્યા છીએ કે સંસદની કાર્યવાહી શરૂ થતાની સાથે જ હોબાળો મચે છે અને ગૃહને સ્થગિત કરવાની ફરજ પડે છે. જ્યારે દેશના ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ પ્રજાના પ્રશ્નો પર ચર્ચા કરવાને બદલે એકબીજા સામે ઝગડતા રહે છે, ત્યારે પ્રશ્ન એ થાય છે કે શું ખરેખર લોકોનું કલ્યાણ થશે? હાલના વિવાદના મૂળમાં એક પુસ્તક છે જે ૨૦૨૦માં ચીન સાથે થયેલી ગલવાન ઘાટીની સંવેદનશીલ ઘટનાના રહસ્યો ખોલે છે.
<h3 data-path-to-node="6">કોણ છે જનરલ એમ.એમ. નરવણે?</h3>
આ વિવાદને સમજવા માટે તેના લેખક વિશે જાણવું જરૂરી છે. જનરલ મનોજ મુકુંદ નરવણે ભારતીય સેનાના ૨૮મા આર્મી ચીફ હતા. તેમણે ડિસેમ્બર ૨૦૧૯ થી એપ્રિલ ૨૦૨૨ સુધી ભારતીય સૈન્યનું નેતૃત્વ કર્યું હતું. તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન જ પૂર્વી લદ્દાખમાં ચીન સાથેનો સૌથી મોટો સંઘર્ષ થયો હતો. સેનામાં તેઓ અત્યંત શિસ્તબદ્ધ અને સચોટ વ્યૂહાત્મક આયોજન માટે જાણીતા છે.
<h3 data-path-to-node="8">'ફોર સ્ટાર્સ ઓફ ડેસ્ટિની': જે ખુલાસાઓએ ભૂકંપ લાવ્યો</h3>
જનરલ નરવણેના આ પુસ્તકમાં ઓગસ્ટ ૨૦૨૦ની એ રાતનું વર્ણન છે જ્યારે પૂર્વી લદ્દાખમાં ચીની ટેન્કો ભારતીય સરહદ તરફ આક્રમક રીતે આગળ વધી રહી હતી. પુસ્તકના ત્રણ મુખ્ય ખુલાસાઓ અત્યારે ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે:
<ul data-path-to-node="10">
<li>
ખુલાસો ૧ (સંવાદની કમી): જનરલ લખે છે કે જ્યારે સરહદ પર સ્થિતિ અત્યંત ગંભીર હતી અને ચીની સૈન્ય ઘૂસણખોરીની તૈયારીમાં હતું, ત્યારે તેમણે તાત્કાલિક સંરક્ષણ મંત્રી રાજનાથ સિંહ સાથે સંપર્ક કર્યો હતો.
</li>
<li>
ખુલાસો ૨ (અસ્પષ્ટ આદેશો): નરવણેના જણાવ્યા મુજબ, તેમને સરકાર તરફથી કોઈ સ્પષ્ટ લેખિત વ્યૂહરચના કે માર્ગદર્શન આપવામાં આવ્યું નહોતું. તેમને માત્ર એટલું જ કહેવામાં આવ્યું હતું કે, 'જે યોગ્ય લાગે તે કરો' (Do whatever you feel is appropriate). પૂર્વ આર્મી ચીફના મતે, આટલી નાજુક ક્ષણે સ્પષ્ટ નિર્દેશોનો અભાવ ચિંતાજનક હતો.
</li>
<li>
ખુલાસો ૩ (નિર્ણયની જવાબદારી): સામાન્ય રીતે આવી રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની ગંભીર પરિસ્થિતિમાં 'કેબિનેટ કમિટી ઓન સિક્યોરિટી' (CCS) અંતિમ નિર્ણય લેતી હોય છે. પરંતુ અહીં સેનાએ પોતાની રીતે અને પોતાના દમ પર જોખમી નિર્ણય લેવાની સ્થિતિ આવી પડી હતી.
</li>
</ul>
<h3 data-path-to-node="11">સંસદમાં રાજકીય સંગ્રામ</h3>
આ ખુલાસાઓ સામે આવતા જ વિપક્ષી નેતા રાહુલ ગાંધીએ લોકસભામાં સરકારને આડે હાથ લીધી હતી. વિપક્ષનો આરોપ છે કે મોદી સરકાર વિદેશ નીતિ અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના મોરચે નબળી સાબિત થઈ રહી છે. રાહુલ ગાંધીએ જ્યારે આ પુસ્તકના અંશો ટાંકવાનો પ્રયત્ન કર્યો ત્યારે સત્તાધારી પક્ષના સાંસદોએ ભારે વિરોધ નોંધાવ્યો હતો. વિપક્ષ સવાલ કરી રહ્યો છે કે જ્યારે ચીની ટેન્કો સામે હોય ત્યારે દેશના વડાપ્રધાન કે સંરક્ષણ મંત્રીએ સ્પષ્ટ આદેશ કેમ ન આપ્યો? શું સરકાર જવાબદારીથી બચવા માંગતી હતી?
બીજી તરફ, સરકારનો બચાવ કરતા નેતાઓનું કહેવું છે કે સેનાને 'ફ્રી હેન્ડ' (Free Hand) આપવો એ સરકારની મજબૂતી અને સેના પ્રત્યેના અતૂટ વિશ્વાસનું પ્રતીક છે. લોકસભા અધ્યક્ષે પણ સંરક્ષણ અને સુરક્ષા જેવા અત્યંત સંવેદનશીલ વિષય પર વધુ પડતી ચર્ચાને રાષ્ટ્રીય હિતમાં યોગ્ય ન ગણી અટકાવી દીધી હતી.
<h3 data-path-to-node="14">સ્વાયત્તતા કે જવાબદારીની ખામી?</h3>
જનરલ નરવણેના આ પુસ્તકે ભારતની રક્ષણ નીતિ વિશે અનેક નવા સવાલો છેડ્યા છે. એક તરફ આ ઘટના સેનાની સ્વાયત્તતા અને જનરલની નિર્ણયશક્તિનો પુરાવો આપે છે, તો બીજી તરફ તે સરકાર અને સૈન્ય વડા વચ્ચેના સંવાદમાં રહેલી ખામીઓ તરફ પણ ઈશારો કરે છે.
શું આ ખુલાસાઓ સરકારની 'મજબૂત નેતાગીરી'ની છબીને નુકસાન પહોંચાડશે? કે પછી આ ભારતની બદલાતી સંરક્ષણ નીતિનો એક ભાગ છે જ્યાં સેનાને જમીની સ્તર પર નિર્ણયો લેવાની સંપૂર્ણ છૂટ અપાય છે? આ અંગે જનતાના અભિપ્રાયો પણ વહેંચાયેલા છે.

પ્રજાલક્ષી મંચ કે રાજકીય અખાડો?

ગલવાનની એ રાત્રે શું થયું હતું? પૂર્વ આર્મી ચીફના ખુલાસાથી સત્તાપક્ષ અને વિપક્ષ આમને-સામને

February 10, 2026 | 16:11 IST