30 વર્ષ જૂની ગંગા જળ સંધિ હવે ખતમ થવાના આરે! ડિસેમ્બર પછી ભારત-બાંગ્લાદેશ વચ્ચે પાણીનું શું થશે?

નવી દિલ્હી: India and Bangladesh વચ્ચે ગંગાના પાણીની વહેંચણી માટે થયેલી ફરક્કા જળ સંધિ (Farakka Water Treaty) હવે ફરી ચર્ચામાં આવી છે. 12 ડિસેમ્બર 1996ના રોજ થયેલી ગંગા જળ સંધિ (Ganga Water Treaty) ડિસેમ્બર 2026માં તેની 30 વર્ષની મુદત પૂર્ણ કરશે. આવી સ્થિતિમાં સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે ફરક્કા જળ સંધિનું નવીનીકરણ થશે કે ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે ગંગાના પાણીની વહેંચણી માટે નવી વ્યવસ્થા બનાવવામાં આવશે?

આ મુદ્દે બિહારે પણ કેન્દ્ર સરકાર સમક્ષ પોતાની ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. બિહારની માંગ છે કે હાલના સ્વરૂપમાં ફરક્કા જળ સંધિનું નવીનીકરણ ન કરવામાં આવે અને ગંગા બેસિનના રાજ્યોની પાણીની જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને નવી વ્યવસ્થા બનાવવામાં આવે.

વિદેશ મંત્રી ડૉ. એસ. જયશંકરે પણ કહ્યું છે કે સરકાર બિહારની ચિંતાઓ અને જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં લઈને યોગ્ય નિર્ણય લેશે.

ફરક્કા જળ સંધિ શું છે?

ફરક્કા જળ સંધિ ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે ગંગા નદીના પાણીની વહેંચણી અંગેનો મહત્વપૂર્ણ કરાર છે. બંને દેશોએ 12 ડિસેમ્બર 1996ના રોજ આ સંધિ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા.

આ કરારનો મુખ્ય હેતુ ગંગાના પાણીની વહેંચણી અંગે ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેના લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા વિવાદને ઉકેલવાનો હતો.

આ સંધિ પર ભારતના તત્કાલીન વડાપ્રધાન એચ.ડી. દેવેગૌડા અને બાંગ્લાદેશના તત્કાલીન વડાપ્રધાન શેખ હસીનાએ હસ્તાક્ષર કર્યા હતા.

સંધિ હેઠળ પશ્ચિમ બંગાળના ફરક્કા બેરેજ ખાતે ઉપલબ્ધ ગંગાના પાણીના પ્રવાહ પ્રમાણે ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે પાણીની ફાળવણી માટે ચોક્કસ ફોર્મ્યુલા નક્કી કરવામાં આવ્યો હતો.

ભારત-બાંગ્લાદેશ વચ્ચે ગંગાના પાણીની વહેંચણી કેવી રીતે થાય છે?

ફરક્કા જળ સંધિ હેઠળ દર વર્ષે 1 જાન્યુઆરીથી 31 મે દરમિયાન ગંગાના પાણીની વહેંચણી કરવામાં આવે છે.

ફરક્કા બેરેજ ખાતે પાણીનો પ્રવાહ કેટલો છે તેના આધારે બંને દેશોને પાણી ફાળવવામાં આવે છે.

પાણીની વહેંચણીનું ફોર્મ્યુલા આ પ્રમાણે છે:

• 70,000 ક્યુસેકથી ઓછો પ્રવાહ: ભારત અને બાંગ્લાદેશને 50-50 ટકા પાણી મળે છે.
• 70,000થી 75,000 ક્યુસેક વચ્ચેનો પ્રવાહ: બાંગ્લાદેશને 35,000 ક્યુસેક પાણી મળે છે અને બાકીનું પાણી ભારતને મળે છે.
• 75,000 ક્યુસેક અથવા તેનાથી વધુ પ્રવાહ: ભારતને 40,000 ક્યુસેક પાણી મળે છે અને બાકીનું પાણી બાંગ્લાદેશને ફાળવવામાં આવે છે.

આ ઉપરાંત 11 માર્ચથી 10 મે દરમિયાન બંને દેશો વચ્ચે 10 દિવસના ચક્ર પ્રમાણે પાણીની ફાળવણી માટે પણ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

ફરક્કા ખાતે પાણીના પ્રવાહનું મૂલ્યાંકન દર 10 દિવસે કરવામાં આવે છે. આ આંકડાના આધારે બંને દેશો વચ્ચે પાણીની ફાળવણી નક્કી કરવામાં આવે છે.

ફરક્કા બેરેજ શું છે અને તેનું મહત્વ શું છે?

ફરક્કા બેરેજ પશ્ચિમ બંગાળમાં ગંગા નદી પર આવેલું મહત્વપૂર્ણ જળ માળખું છે. ભારત-બાંગ્લાદેશ વચ્ચે ગંગાના પાણીની વહેંચણીમાં તેનું મહત્વનું સ્થાન છે.

ફરક્કા જળ સંધિમાં બેરેજ ખાતે ઉપલબ્ધ પાણીના પ્રવાહને આધારે બંને દેશો માટે પાણી ફાળવવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.

આ કારણે ફરક્કા બેરેજ, ગંગા જળ વહેંચણી અને ભારત-બાંગ્લાદેશ સંબંધો એકબીજા સાથે સીધા જોડાયેલા મુદ્દા છે.

ફરક્કા જળ સંધિનો અમલ કોણ કરે છે?

ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે પાણી સંબંધિત મુદ્દાઓ પર ચર્ચા માટે ભારત-બાંગ્લાદેશ સંયુક્ત નદી આયોગ (Joint Rivers Commission) મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

આ આયોગ હેઠળ બંને દેશો વચ્ચે ટેકનિકલ સ્તરે બેઠકો યોજાય છે. પાણીના પ્રવાહના આંકડા, ડેટા શેરિંગ, દેખરેખ અને નદીઓ સાથે જોડાયેલા પરસ્પર હિતના મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરવામાં આવે છે.

ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે 54 સરહદ પાર કરતી નદીઓ વહે છે. આ નદીઓ બંને દેશોના જળસંસાધન અને સંબંધોમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

ભારત-બાંગ્લાદેશ સંયુક્ત નદી આયોગની સ્થાપના 1972માં કરવામાં આવી હતી.

બિહાર ફરક્કા જળ સંધિનો વિરોધ કેમ કરી રહ્યું છે?

હાલના વિવાદમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો બિહારની ચિંતા છે.

બિહારનું કહેવું છે કે ફરક્કા બેરેજને કારણે ગંગા નદીમાં સિલ્ટ અથવા કાંપ જમા થવાની સમસ્યા વધી શકે છે. તેના કારણે નદીનું તળ ઊંચું થવાની સાથે ચોમાસા દરમિયાન પૂર અને નદી કિનારાના ધોવાણનું જોખમ વધે છે.

બિહારની બીજી મોટી ચિંતા ઉનાળાના સમયગાળામાં ગંગાના પાણીના પ્રવાહને લઈને છે. રાજ્યનું કહેવું છે કે પાણીના પ્રવાહ પર અસર થવાથી કેટલાક વિસ્તારોમાં પાણીની અછત અને સિંચાઈ સંબંધિત સમસ્યાઓ ઊભી થઈ શકે છે.

આ કારણે બિહાર ઇચ્છે છે કે ભવિષ્યની ગંગા જળ વહેંચણી વ્યવસ્થામાં બિહાર સહિત ગંગા બેસિનના તમામ રાજ્યોના હિતોને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે.

સંજય ઝાએ ફરક્કા સંધિ અંગે શું માંગ કરી?

જનતા દળ (યુનાઇટેડ)ના રાજ્યસભા સાંસદ સંજય ઝાએ સરકાર સમક્ષ ફરક્કા જળ સંધિ અંગે બિહારનું વલણ રજૂ કર્યું છે.

તેમણે માંગ કરી હતી કે હાલના સ્વરૂપમાં ફરક્કા જળ સંધિનું નવીનીકરણ ન કરવામાં આવે અને નવી વ્યવસ્થા બનાવતી વખતે બિહારના હિતોને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે.

તેમણે એવી પણ માંગ કરી હતી કે સંધિ પૂર્ણ થયા બાદ 2050 સુધી ગંગા બેસિનના તમામ રાજ્યોની પાણીની જરૂરિયાતોનું વૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે અને તેના આધારે નવી પાણી વહેંચણી વ્યવસ્થા તૈયાર કરવામાં આવે.

જયશંકરે બિહારની માંગ પર શું કહ્યું?

સંજય ઝાની માંગના જવાબમાં વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે કહ્યું કે સરકાર ગંગા જળ સંધિ સાથે જોડાયેલી ચિંતાઓને સમજે છે.

તેમણે કહ્યું કે બિહારની જરૂરિયાતો અને ચિંતાઓને ધ્યાનમાં લીધા બાદ સરકાર યોગ્ય નિર્ણય લેશે.

આ નિવેદન બાદ હવે નજર એ વાત પર છે કે ડિસેમ્બર 2026માં ફરક્કા જળ સંધિની મુદત પૂર્ણ થયા બાદ ભારત સરકાર આગળ શું પગલું ભરે છે.

ડિસેમ્બર 2026માં ફરક્કા જળ સંધિ પૂરી થયા બાદ શું થશે?

આ સવાલ હાલમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે.

ફરક્કા જળ સંધિ ડિસેમ્બર 2026માં 30 વર્ષની મુદત પૂર્ણ કરશે. ત્યારબાદ ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે ગંગાના પાણીની વહેંચણી માટે નવી સંધિ, નવી વ્યવસ્થા અથવા હાલના કરારમાં ફેરફાર અંગે નિર્ણય મહત્વપૂર્ણ રહેશે.

સંસદમાં રજૂ થયેલા અહેવાલમાં વિદેશ બાબતોની સંસદીય સ્થાયી સમિતિએ પણ સરકારને બાંગ્લાદેશ સાથે આ મુદ્દે વાટાઘાટો શરૂ કરવાની ભલામણ કરી હતી.

જોકે, નવી વ્યવસ્થા અંગે અંતિમ નિર્ણય ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેની ચર્ચાઓ તેમજ બંને દેશોની પાણી સંબંધિત જરૂરિયાતો પર આધારિત રહેશે.

ભારત-બાંગ્લાદેશ માટે ગંગાનું પાણી કેમ મહત્વનું છે?

ગંગા નદીનું પાણી ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે લાંબા સમયથી મહત્વપૂર્ણ રાજદ્વારી મુદ્દો રહ્યું છે.

ફરક્કા જળ સંધિ ઉપરાંત બંને દેશો વચ્ચે તિસ્તા નદીના પાણીની વહેંચણી પણ મોટો મુદ્દો રહ્યો છે.

તિસ્તા પાણી વહેંચણી અંગે પ્રસ્તાવિત કરાર પર હજુ સુધી અંતિમ સહમતિ બની શકી નથી. પશ્ચિમ બંગાળ સરકારના વલણને કારણે પણ આ મુદ્દો લાંબા સમયથી ચર્ચામાં રહ્યો છે.

હવે ફરક્કા જળ સંધિ 2026ની સમયમર્યાદા નજીક આવી રહી છે ત્યારે ગંગાના પાણીની વહેંચણીનો મુદ્દો ફરી મહત્વપૂર્ણ બન્યો છે.

હવે આગળ શું થશે?

હવે ભારત સરકાર સામે મુખ્ય પડકાર એ છે કે બાંગ્લાદેશ સાથેના પાણી વહેંચણી સંબંધિત હિતો અને બિહાર સહિત ગંગા બેસિનના ભારતીય રાજ્યોની જરૂરિયાતો વચ્ચે સંતુલન કેવી રીતે જાળવવું.

નવી સંધિ થાય છે, હાલના કરારમાં ફેરફાર થાય છે કે નવી પાણી વહેંચણી વ્યવસ્થા બનાવવામાં આવે છે—તે આગામી ચર્ચાઓમાં સ્પષ્ટ થશે.

ફરક્કા જળ સંધિ 2026નું ભવિષ્ય માત્ર ભારત-બાંગ્લાદેશ સંબંધો માટે જ નહીં, પરંતુ ગંગા બેસિનમાં આવેલા ભારતીય રાજ્યોના પાણી, પૂર, ધોવાણ અને સિંચાઈ જેવા મુદ્દાઓ માટે પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.