ચૂંટણીમાં હાર છતાં મમતા બેનરજી સીએમ રહી શકે?

Mamata Banerjee Refuses To Resign: પશ્ચિમ બંગાળના રાજકારણમાં દાયકાઓ પછી સૌથી મોટો લોકશાહી પલટો જોવા મળ્યો છે. રાજ્યમાં પ્રથમ વખત ભારતીય જનતા પાર્ટી પૂર્ણ બહુમતી સાથે સરકાર બનાવવા જઈ રહી છે, જેની સાથે જ તૃણમૂલ કોંગ્રેસના 15 વર્ષના એકહથ્થુ શાસનનો સત્તાવાર અંત આવ્યો છે. જોકે, ચૂંટણીના પરિણામો જાહેર થયા બાદ રાજ્યમાં એક અણધારી અને ગંભીર બંધારણીય પરિસ્થિતિનું નિર્માણ થયું છે. મંગળવારે યોજાયેલી પત્રકાર પરિષદમાં મુખ્યમંત્રી મમતા બેનરજીએ હાર સ્વીકારવાને બદલે ભાજપ પર 'ષડયંત્ર' અને 'અન્યાયી માધ્યમો' દ્વારા ચૂંટણી જીતવાનો ગંભીર આરોપ મૂક્યો છે.

મમતા બેનરજીએ રાજીનામું આપવાનો કર્યો ઇનકાર
સૌથી ચોંકાવનારી બાબત એ છે કે, મમતા બેનરજીએ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં રાજીનામું આપવાનો ઇનકાર કરી દીધો છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે, "હું રાજીનામું નહીં આપું, કારણ કે અમે જનાદેશથી નહીં પરંતુ એક સુનિયોજિત ષડયંત્રથી હાર્યા છીએ." તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું કે તેઓ ચૂંટણી હાર્યા નથી, તેથી લોકભવન (મુખ્યમંત્રી કાર્યાલય) છોડવાનો કે રાજ્યપાલને મળવાનો પ્રશ્ન જ ઉપસ્થિત થતો નથી. મમતા બેનરજીના આ અડિયલ વલણને કારણે હવે સૌના મનમાં એક જ પ્રશ્ન છે કે, જો કોઈ મુખ્યમંત્રી ચૂંટણી હાર્યા પછી પણ પદ છોડવા તૈયાર ન થાય, તો દેશનું બંધારણ શું કહે છે?

બંધારણીય જોગવાઈઓ: જ્યારે મુખ્યમંત્રી રાજીનામું ન આપે ત્યારે શું થાય?
ભારતીય બંધારણમાં લોકશાહીના મૂલ્યોની જાળવણી માટે સ્પષ્ટ વ્યવસ્થાઓ કરવામાં આવી છે. જો કોઈ મુખ્યમંત્રી બહુમતી ગુમાવ્યા બાદ અથવા ચૂંટણીમાં પરાજય બાદ રાજીનામું ન આપે, તો નીચે મુજબની પ્રક્રિયાઓ હાથ ધરવામાં આવે છે:

1. વિધાનસભામાં બહુમતી સાબિત કરવી (ફ્લોર ટેસ્ટ)
સામાન્ય રીતે, જો મુખ્યમંત્રીના પક્ષ પાસે બહુમતી ન હોય, તો રાજ્યપાલ તેમને વિધાનસભામાં બહુમતી સાબિત કરવા અથવા 'ફ્લોર ટેસ્ટ'નો સામનો કરવા નિર્દેશ આપી શકે છે. વિપક્ષ પણ 'અવિશ્વાસનો પ્રસ્તાવ' લાવી શકે છે. જો આ પ્રસ્તાવ પસાર થાય, તો મુખ્યમંત્રી અને તેમની મંત્રી પરિષદે તાત્કાલિક પદ છોડવું પડે છે. જો તેઓ તેમ ન કરે, તો રાજ્યપાલ પાસે તેમને બરતરફ કરવાની સત્તા હોય છે. જોકે, બંગાળના કિસ્સામાં નવી વિધાનસભાની હજુ ઔપચારિક રચના બાકી છે, તેથી આ પ્રક્રિયા હજુ શરૂ થઈ નથી.

2. સરકારનો કાર્યકાળ અને સ્વયંસંચાલિત વિસર્જન
ચૂંટણીમાં હાર બાદ નૈતિક ધોરણે મુખ્યમંત્રીએ રાજ્યપાલ પાસે જઈને રાજીનામું સોંપવું જોઈએ, જેથી રાજ્યપાલ સૌથી મોટા વિજેતા પક્ષને સરકાર બનાવવા આમંત્રણ આપી શકે. પરંતુ જો મમતા બેનરજી રાજીનામું ન આપે, તો પણ આઉટગોઇંગ વિધાનસભાની મુદત પૂરી થતા જ સરકારનું કાયદેસર અસ્તિત્વ આપમેળે સમાપ્ત થઈ જાય છે. પશ્ચિમ બંગાળમાં વર્તમાન સરકારનો કાર્યકાળ 7 મે સુધીનો છે. આ તારીખ વીતતા જ મુખ્યમંત્રીનું પદ ટેકનિકલી ખાલી થઈ જશે. રાજ્યપાલ ત્યારે નવા વિજેતા પક્ષ (ભાજપ) ના નેતાને મુખ્યમંત્રી પદના શપથ લેવડાવશે. નવા મુખ્યમંત્રીના શપથ ગ્રહણ સાથે જ જૂની સરકારનું અસ્તિત્વ કાયદાકીય રીતે શૂન્ય થઈ જાય છે.

3. કલમ 356 અને રાષ્ટ્રપતિ શાસન
જો પરિસ્થિતિ વધુ વણસે અને મુખ્યમંત્રી વહીવટી તંત્રને સોંપવાનો ઇનકાર કરે અથવા હિંસા કે અરાજકતા જેવી સ્થિતિ સર્જાય, તો રાજ્યપાલ બંધારણની કલમ 356 હેઠળ રાષ્ટ્રપતિને અહેવાલ મોકલી શકે છે. આ અહેવાલમાં જણાવાય છે કે રાજ્યનો વહીવટ બંધારણીય જોગવાઈઓ મુજબ ચલાવવો અશક્ય છે. આવી સ્થિતિમાં રાજ્યમાં 'રાષ્ટ્રપતિ શાસન' લાદી શકાય છે, જેનાથી સત્તાનું સીધું નિયંત્રણ કેન્દ્ર સરકાર પાસે (રાજ્યપાલ દ્વારા) આવી જાય છે.

6 મહિનાની અનિવાર્ય શરત
બંધારણની કલમ 164(4) મુજબ, કોઈપણ વ્યક્તિ મુખ્યમંત્રી બની શકે છે, પરંતુ જો તે વિધાનસભા કે વિધાન પરિષદના સભ્ય ન હોય, તો તેણે શપથ લીધાના 6 મહિનાની અંદર સભ્ય તરીકે ચૂંટાઈ આવવું ફરજિયાત છે. જો મમતા બેનરજી સભ્ય ન હોવા છતાં પદ પર રહેવા માંગતા હોય, તો પણ તેમણે પહેલા રાજ્યપાલ દ્વારા નિમણૂક મેળવવી પડે અને બહુમતી સાબિત કરવી પડે, જે વર્તમાન આંકડાકીય પરિસ્થિતિ જોતા અશક્ય છે. પશ્ચિમ બંગાળમાં હાલમાં રાજકીય ગરમાવો ચરમસીમાએ છે. મમતા બેનરજીનો ઇનકાર લોકશાહીના ઇતિહાસમાં એક વિરલ ઘટના છે, પરંતુ બંધારણ વ્યક્તિ કરતા ઉપર છે. 7 મેના રોજ જ્યારે જૂની વિધાનસભાની મુદત પૂરી થશે, ત્યારે કાયદાના બળે સત્તાનું હસ્તાંતરણ અનિવાર્ય બનશે. ભાજપ હવે નવી સરકારની રચના માટે રાજ્યપાલ સમક્ષ દાવો પેશ કરવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે, જ્યારે મમતા બેનરજીની કાયદાકીય લડાઈ કે વિરોધ પ્રદર્શનની રણનીતિ પર સૌની નજર છે. બંગાળમાં આગામી 48 કલાક લોકશાહીના ભવિષ્ય માટે અત્યંત નિર્ણાયક સાબિત થશે.