પશ્ચિમ એશિયામાં વધી રહેલા સૈન્ય તણાવ વચ્ચે ઈરાને એક વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક બોમ્બ ફોડ્યો છે. વૈશ્વિક તેલ પુરવઠા માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ ગણાતા હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) માંથી પસાર થતા જહાજો માટે ઈરાને એક એવી શરત મૂકી છે જે અમેરિકન ડોલરના વર્ચસ્વને સીધો પડકાર આપી રહી છે. આ નવા ડેવલપમેન્ટથી ભારત સહિત સમગ્ર વિશ્વના અર્થતંત્ર પર મોટું જોખમ તોળાઈ રહ્યું છે.
શું છે ઈરાનનો 'યુઆન' પ્લાન ?
તાજેતરના આંતરરાષ્ટ્રીય અહેવાલો મુજબ, ઈરાન હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાંથી પસાર થતા ઓઈલ ટેન્કરોની સંખ્યા મર્યાદિત કરવા પર વિચાર કરી રહ્યું છે. જોકે, સૌથી ચોંકાવનારી બાબત એ છે કે ઈરાને હવે તેલના વ્યવહાર માટે અમેરિકન ડોલરને બદલે ચીની કરન્સી 'યુઆન' માં પેમેન્ટ લેવાનો આગ્રહ રાખ્યો છે. અત્યાર સુધી વૈશ્વિક સ્તરે ક્રૂડ ઓઈલનો વેપાર મુખ્યત્વે ડોલરમાં જ થાય છે, પરંતુ ઈરાન હવે રશિયાના માર્ગે ચાલીને ડોલરની પકડ નબળી પાડવા માંગે છે.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર પડનારી અસરો :&nbsp;
ચીન લાંબા સમયથી 'પેટ્રો-યુઆન' ને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યું છે. જો ઈરાન આ શરત પર મક્કમ રહે, તો તે અમેરિકા દ્વારા લાદવામાં આવેલા આર્થિક પ્રતિબંધોને નિષ્ફળ બનાવવાની દિશામાં મોટું પગલું ગણાશે. રશિયા બાદ હવે ઈરાન પણ યુઆન સ્વીકારવાનું શરૂ કરે તો ડોલર આધારિત વૈશ્વિક આર્થિક વ્યવસ્થામાં મોટું ગાબડું પડી શકે છે.
ટ્રમ્પની કડક ચેતવણી અને વધતા ભાવ :&nbsp;
બીજી તરફ, અમેરિકી પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાન વિરુદ્ધ આક્રમક વલણ અપનાવ્યું છે. ટ્રમ્પે પુષ્ટિ કરી છે કે અમેરિકી સૈન્યએ ઈરાનના મુખ્ય ઓઈલ હબ ગણાતા ખર્ગ આઈલેન્ડ પર સૈન્ય કાર્યવાહી કરી છે. ટ્રમ્પે ચેતવણી આપી છે કે જો ઈરાન હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં અવરોધ ઊભો કરશે, તો તેના ઓઈલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને સંપૂર્ણપણે નિશાન બનાવવામાં આવશે. આ નિવેદનો અને યુદ્ધની ભીતિને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ જુલાઈ ૨૦૨૨ પછીની સર્વોચ્ચ સપાટીએ પહોંચી ગયા છે.
ભારત માટે ચિંતાનું કારણ :&nbsp;
ભારત તેની જરૂરિયાતનું મોટાભાગનું ક્રૂડ ઓઈલ મધ્ય પૂર્વના દેશો પાસેથી આ જ માર્ગે મંગાવે છે. જો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ થાય અથવા ટ્રાન્ઝિટમાં વિલંબ થાય, તો ભારતમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ આસમાને પહોંચી શકે છે. આ ઉપરાંત, જો ઈરાન યુઆનમાં પેમેન્ટ લેવાનો આગ્રહ રાખે, તો ભારત માટે વિદેશી મુદ્રા વ્યવસ્થાપન પણ જટિલ બની શકે છે.
સંયુક્ત રાષ્ટ્રની ભીતિ :&nbsp;
યુએનના ટોચના અધિકારીઓએ પણ સ્વીકાર્યું છે કે જો આ જળમાર્ગ પર કોઈ પણ પ્રકારનો પ્રતિબંધ આવશે, તો તેની અસર માત્ર તેલ પૂરતી મર્યાદિત નહીં રહે. ખાતર, ખોરાક અને જીવનજરૂરી દવાઓના ભાવમાં પણ વીજળીની ગતિએ ઉછાળો આવશે, જે ગરીબ અને વિકાસશીલ દેશોમાં મોટી કટોકટી સર્જી શકે છે.

હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ તેલ સંકટ 2026

મિડલ ઈસ્ટમાં તણાવ વચ્ચે ઈરાને તેલના વેપાર માટે ડોલરને બદલે યુઆન વાપરવાની કડક શરત મૂકી છે.

March 15, 2026 | 11:45 IST