હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં તેલ સંકટ: વિશ્વમાં હાહાકાર

મિડલ ઈસ્ટ વિસ્તારમાં વધતા તણાવ અને યુદ્ધના સંકેતો વચ્ચે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં વૈશ્વિક તેલ પુરવઠાને લઈને ચિંતાજનક સ્થિતિ ઊભી થઈ છે. અહેવાલો અનુસાર વીમા કવરેજની અછતને કારણે દરરોજનો અંદાજે 2 કરોડ બેરલ કાચા તેલનો પુરવઠો અસરગ્રસ્ત થયો છે. આ પરિસ્થિતિએ વિશ્વના ઊર્જા બજારમાં અનિશ્ચિતતા વધારી છે અને તેલની સપ્લાય ચેઇન પર સીધી અસર પડી છે.

હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ સમુદ્રી વેપાર માર્ગોમાંનું એક છે, જ્યાંથી મધ્ય પૂર્વના દેશો વિશ્વભરમાં કાચું તેલ મોકલે છે. જો અહીંથી સપ્લાય અટકી જાય તો તેની અસર આંતરરાષ્ટ્રીય બજાર, ઉદ્યોગો અને સામાન્ય ગ્રાહકો સુધી પહોંચે છે.

ટ્રમ્પના આદેશ પછી પણ વીમા સમસ્યા યથાવત : 

આ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને અમેરિકાના પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે 3 માર્ચે યુએસ ડેવલપમેન્ટ ફાઇનાન્સ કોર્પોરેશનને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થતા જહાજોને વીમા કવચ આપવા માટે પગલા લેવા કહ્યું હતું. આ નિર્ણયનો મુખ્ય હેતુ તેલના ટેન્કરોને સુરક્ષા આપવાનો અને પુરવઠો ચાલુ રાખવાનો હતો.

પરંતુ નાણાકીય મર્યાદાઓને કારણે આ યોજના સંપૂર્ણ રીતે અમલમાં આવી શકી નથી. માહિતી અનુસાર સંસ્થાની કુલ વીમા ક્ષમતા લગભગ 154 બિલિયન ડોલર જેટલી છે, જ્યારે જરૂરી કવરેજ માટે આશરે 352 બિલિયન ડોલર સુધીની ક્ષમતાની જરૂર છે. આથી અંદાજે 200 બિલિયન ડોલરની ખાધ સર્જાઈ છે, જેના કારણે અનેક જહાજોને વીમા મળવામાં મુશ્કેલી પડી રહી છે.

જહાજોની અવરજવરમાં 92 ટકા ઘટાડો : 

વીમા સુરક્ષાની અછત અને સંભવિત હુમલાના જોખમને કારણે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં જહાજોની અવરજવરમાં ભારે ઘટાડો નોંધાયો છે. અહેવાલો મુજબ અહીંથી પસાર થતો જહાજ ટ્રાફિક લગભગ 92 ટકા સુધી ઘટી ગયો છે.

આ સ્ટ્રેટ દ્વારા સામાન્ય રીતે દરરોજ લગભગ 20 મિલિયન બેરલ કાચું તેલ વિશ્વના વિવિધ દેશોમાં પહોંચાડવામાં આવે છે. પરંતુ હાલ અનેક તેલ ટેન્કરો સમુદ્રમાં જ અટવાઈ ગયા છે અથવા અન્ય સુરક્ષિત માર્ગોની રાહ જોઈ રહ્યા છે. આ કારણે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનમાં વિક્ષેપ સર્જાયો છે.

અમેરિકી કોંગ્રેસની મંજૂરી વગર ઉકેલ મુશ્કેલ : 

આ સંકટમાંથી બહાર આવવા માટે અમેરિકી સંસદ એટલે કે કોંગ્રેસની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ બની છે. વીમા ક્ષમતા વધારવા માટે ડેવલપમેન્ટ ફાઇનાન્સ કોર્પોરેશનની લાયબિલિટી લિમિટ વધારવી જરૂરી છે, જેના માટે કાયદાકીય મંજૂરી લેવી પડે છે.

જ્યાં સુધી કોંગ્રેસ આ મર્યાદા વધારવાની મંજૂરી નહીં આપે ત્યાં સુધી વધુ જહાજોને વીમા કવરેજ આપવામાં મુશ્કેલી રહેશે. આ સ્થિતિ લાંબા સમય સુધી ચાલે તો તેલ પુરવઠામાં વિલંબ વધવાની શક્યતા છે.

વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે ચેતવણી : 

હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વિશ્વના તેલ વેપાર માટે જીવનરેખા સમાન છે. વિશ્વના કુલ સમુદ્રી તેલ વેપારમાંથી મોટો હિસ્સો આ માર્ગ પરથી પસાર થાય છે. તેથી અહીં સર્જાયેલા વિક્ષેપનો સીધો અસર વૈશ્વિક બજારો પર પડે છે.

જો દરરોજના 2 કરોડ બેરલ તેલનો પુરવઠો લાંબા સમય સુધી અટકેલો રહેશે તો પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં મોટો ઉછાળો આવી શકે છે. ખાસ કરીને ભારત જેવા દેશો, જે મોટા પ્રમાણમાં કાચું તેલ આયાત કરે છે, તેમની અર્થવ્યવસ્થામાં દબાણ વધવાની શક્યતા છે.

ભારત સહિત આયાતકાર દેશો માટે પડકાર : 

ભારત વિશ્વના મોટા તેલ આયાતકાર દેશોમાંનું એક છે. તેથી હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં સર્જાયેલું કોઈપણ સંકટ સીધી અસર ભારતના ઊર્જા બજાર પર કરે છે. જો સપ્લાય લાંબા સમય સુધી અટકશે તો દેશમાં ઇંધણના ભાવ વધવાની શક્યતા વધે છે.

આ સાથે પરિવહન ખર્ચ, ઉદ્યોગ ઉત્પાદન અને સામાન્ય જીવનખર્ચમાં પણ વધારો થઈ શકે છે. આ કારણે વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર હાલ ચિંતાની સ્થિતિમાં છે અને તમામ દેશો પરિસ્થિતિ પર નજર રાખી રહ્યા છે.