ખામેનીના અંતિમ સંસ્કારથી 13 દેશો દૂર

Ayatollah Khamenei's Funeral: પશ્ચિમ એશિયામાં છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી ચાલી રહેલી ભૂરાજકીય કટોકટી અને તણાવ હવે એક અત્યંત નિર્ણાયક અને અભૂતપૂર્વ તબક્કે પહોંચી ગયા છે. આ વૈશ્વિક અશાંતિ અને યુદ્ધના માહોલ વચ્ચે, વિશ્વના રાજદ્વારી વર્તુળોને ચોંકાવી દેતા એક મોટા સમાચાર સામે આવ્યા છે. ઈરાનના સરકારી અને અર્ધ-સરકારી મીડિયાએ એક સનસનાટીભર્યો દાવો કર્યો છે કે, અમેરિકાએ પોતાની ગુપ્ત 'બેકચેનલ ડિપ્લોમસી' (પડદા પાછળની રાજદ્વારી કવાયત) નો ઉપયોગ કરીને વિશ્વના અનેક દેશો પર ઈરાનના દિવંગત સર્વોચ્ચ નેતા આયાતુલ્લાહ અલી ખામેનીના અંતિમ સંસ્કાર સમારોહથી દૂર રહેવા માટે ભારે દબાણ કર્યું હતું. આ આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણની સીધી અસર હેઠળ ઓછામાં ઓછા 13 દેશોએ તેહરાન ખાતે યોજાયેલા સત્તાવાર શોક કાર્યક્રમમાંથી કાં તો પોતાના નામ પાછા ખેંચી લીધા હતા અથવા તો પોતાના પ્રતિનિધિમંડળનું સ્તર ખૂબ જ નીચું કરી દીધું હતું. આ આખી ઘટનાને કારણે એક તરફ મિડલ ઈસ્ટમાં ભારે શોક અને આક્રોશનું વાતાવરણ છે, તો બીજી તરફ અમેરિકાના આ કડક રાજદ્વારી વલણે ભવિષ્યના વૈશ્વિક સમીકરણો પર એક નવો સસ્પેન્સ અને અનિશ્ચિતતા પેદા કરી દીધી છે. શાંતિની આશા વચ્ચે આ મહત્વપૂર્ણ સમાચારથી સમગ્ર વિશ્વ સ્તબ્ધ થઈ ગયું છે, કારણ કે આ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરની ખેંચતાણ પ્રાદેશિક યુદ્ધવિરામ માટેની આશાઓને પણ અસર કરી શકે છે.

અમેરિકાની ઉચ્ચ સ્તરીય રાજદ્વારી ઝુંબેશ અને ગુપ્ત નિર્દેશ
ઈરાનના ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ્સ કોર્પ્સ (IRGC) સાથે જોડાયેલી અને તેહરાનની અર્ધ-સત્તાવાર સમાચાર એજન્સી 'તસ્નીમ' એ એક વરિષ્ઠ સ્ત્રોતને ટાંકીને અહેવાલ આપ્યો છે કે, આ રાજદ્વારી દબાણ પાછળ વોશિંગ્ટનનું એક આયોજિત અભિયાન હતું. અહેવાલ મુજબ, આ અંતિમ સંસ્કાર સમારોહ શરૂ થવાના બરાબર એક અઠવાડિયા પહેલા જ અમેરિકાએ વૈશ્વિક સ્તરે આક્રમક ઝુંબેશ શરૂ કરી દીધી હતી. આ હાઈ-લેવલ મિશનમાં ખુદ અમેરિકાના વિદેશ સચિવ માર્કો રુબિયો અને વિશ્વભરમાં તૈનાત યુએસ રાજદૂતો સીધી રીતે સામેલ હતા. આ ઝુંબેશનો એકમાત્ર એજન્ડા એ હતો કે તેહરાનમાં યોજાનારા ખામેનીના અંતિમ સંસ્કારમાં કોઈપણ વિદેશી સરકારો અથવા ઉચ્ચ સ્તરીય નેતાઓ ભાગ ન લે. ઈરાની મીડિયાના અહેવાલોમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે અમેરિકાના વિદેશ સચિવ માર્કો રુબિયોએ 26 જૂનના રોજ એક અત્યંત ગુપ્ત નિર્દેશ જારી કર્યો હતો. આ આદેશ હેઠળ તમામ અમેરિકન દૂતાવાસો અને રાજદ્વારી મિશનોને કડક સૂચના આપવામાં આવી હતી કે તેઓ પોતપોતાના યજમાન દેશોની સરકારો પર દબાણ લાવવા માટે તમામ ઉપલબ્ધ માધ્યમોનો ઉપયોગ કરે. આ ગુપ્ત પત્રમાં સ્પષ્ટ લખવામાં આવ્યું હતું કે, જો કોઈ પણ દેશ ઈરાનના આ સરકારી શોક કાર્યક્રમમાં સત્તાવાર રીતે હાજરી આપશે, તો અમેરિકા તેને પોતાના પ્રત્યેનું એક "અમૈત્રીપૂર્ણ કૃત્ય" માનશે. આ સાથે જ ચેતવણી આપવામાં આવી હતી કે આ પગલાના કારણે તે દેશોના વોશિંગ્ટન સાથેના દ્વિપક્ષીય સંબંધો પર ભવિષ્યમાં ગંભીર અને "નકારાત્મક અસરો" પડી શકે છે.

આફ્રિકન અને આરબ દેશોને આર્થિક સહાય રોકવાની ધમકી
તસ્નીમ ન્યૂઝ એજન્સીના રિપોર્ટમાં વધુમાં એક સનસનાટીભર્યો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે કે, અમેરિકાએ માત્ર સંબંધો બગાડવાની જ વાત નહોતી કરી, પરંતુ ગરીબ અને વિકાસશીલ દેશો પર આર્થિક દબાણ લાવવાની સ્પષ્ટ અને સીધી ધમકીઓ પણ આપી હતી. ખાસ કરીને આફ્રિકન ખંડમાં તૈનાત યુએસ રાજદૂતોએ ત્યાંની સ્થાનિક સરકારોને સીધી ચેતવણી આપી હતી કે, જો તેઓ મધ્ય તેહરાન સ્થિત ઇમામ ખોમેની ગ્રાન્ડ મોસલ્લામાં આયાતુલ્લાહ ખામેનીના અંતિમ સંસ્કારમાં હાજર રહેશે, તો અમેરિકા તરફથી તેમના વિવિધ વિકાસલક્ષી પ્રોજેક્ટ્સ માટે અપાતી કરોડો ડોલરની આર્થિક સહાય અને ફંડિંગ તાત્કાલિક ધોરણે કાપી નાખવામાંવામાં આવશે અથવા સંપૂર્ણપણે બંધ કરીને દ્વિપક્ષીય સંબંધોને મોટું "નુકસાન" પહોંચાડવામાં આવશે. આ ધમકીઓ માત્ર આફ્રિકા પૂરતી મર્યાદિત નહોતી. બે અનામી આરબ રાજદ્વારીઓએ પણ આ વાતોની પુષ્ટિ કરતા મીડિયાને જણાવ્યું હતું કે, અમેરિકાએ મધ્ય પૂર્વના દેશો પર પણ ભારે દબાણ કર્યું હતું. વિદેશ સચિવ માર્કો રુબિયોએ પર્સિયન ગલ્ફ (પર્શિયન અખાત) ના પ્રદેશમાં આવતા ઓછામાં ઓછા 5 આરબ દેશોના વિદેશ મંત્રીઓ સાથે આ મુદ્દે વ્યક્તિગત રીતે ફોન પર ચર્ચા કરી હતી. તેમણે આ આરબ નેતાઓને તેહરાનના કાર્યક્રમથી સંપૂર્ણપણે દૂર રહેવા અથવા પોતાની ભાગીદારી નહિવત કરવા માટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહી દીધું હતું અને આમ ન કરવા પર દ્વિપક્ષીય સંબંધો જોખમમાં મૂકાશે તેવી દહેશત વ્યક્ત કરી હતી.

દબાણ હેઠળ આવેલા 13 દેશોનું ગણિત અને ઈરાનનું વવલણ
ઈરાની સરકારી મીડિયાના દાવા મુજબ, અમેરિકાના આ આકરા આર્થિક અને રાજદ્વારી દબાણની વ્યાપક અસરો જોવા મળી હતી. છેલ્લી ઘડીએ ઓછામાં ઓછા 13 દેશોએ આ પ્રતિબંધાત્મક દબાણ સામે ઝૂકીને કાં તો અંતિમયાત્રામાં ભાગ લેવાનું માંડી વાળ્યું હતું અથવા તો પોતાની ભૂમિકા ખૂબ જ મર્યાદિત કરી દીધી હતી. આ 13 દેશોમાં મુખ્યત્વે પૂર્વી યુરોપના 3 દેશો, આફ્રિકાના 5 દેશો, પર્સિયન ગલ્ફ પ્રદેશના 2 આરબ રાજ્યો અને પૂર્વ એશિયાના 2 મુખ્ય દેશોનો સમાવેશ થાય છે. અહેવાલો અનુસાર, જ્યારે આ દેશો પર દબાણ વધ્યું ત્યારે તેમાંથી કેટલાક દેશોએ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વિવાદથી બચવા માટે પોતાની ગેરહાજરી પાછળ સામાન્ય "રાજદ્વારી કારણો" નો હવાલો આપ્યો હતો. જ્યારે કેટલાકે જીનીવા અને ન્યુ યોર્ક સ્થિત પોતાના સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) ના મિશનો મારફતે ઈરાન સરકારને ઔપચારિક સ્પષ્ટતા પત્રો મોકલી આપ્યા હતા. આ સિવાય, કેટલાક દેશોએ વળી વચ્ચેનો રસ્તો કાઢવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો અને ખૂબ જ નીચલા સ્તરના (Low-level) પ્રતિનિધિઓ અથવા જુનિયર રાજદ્વારીઓને મોકલવાની તૈયારી દર્શાવી હતી. જો કે, ઈરાની સત્તાવાળાઓએ આ નીચલા સ્તરની ભાગીદારીને પોતાના દિવંગત નેતાનું અપમાન ગણીને તેને સ્વીકારવાનો સાફ ઇનકાર કરી દીધો હતો.

વિરોધ છતાં 70 થી વધુ દેશોની હાજરીનો ઈરાનનો દાવો
અમેરિકાના આ આક્રમક બહિષ્કાર અભિયાનની વચ્ચે, ઈરાન સરકારે પણ પોતાની રાજદ્વારી શક્તિ બતાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. ઈરાનના વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાઘચીએ સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર એક સત્તાવાર પોસ્ટ શેર કરીને અમેરિકાના દાવાઓનો જવાબ આપ્યો હતો. તેમણે લખ્યું હતું કે, "અમેરિકાના તમામ અવરોધો અને દબાણ છતાં, અમારા સર્વોચ્ચ નેતા ગ્રાન્ડ આયાતુલ્લા ખામેનીના અંતિમ સંસ્કાર સમારોહમાં વિશ્વના 70 થી વધુ દેશોના સત્તાવાર પ્રતિનિધિઓ અને પ્રતિનિધિમંડળો હાજર રહ્યા હતા. આ ભવ્ય ઉપસ્થિતિમાં અમારા વફાદાર અને પડોશી આરબ ભાઈઓ પણ મોટી સંખ્યામાં સામેલ હતા. આ એક ઐતિહાસિક ક્ષણ છે જેને આપણા પરસ્પર સંબંધોના ઇતિહાસમાં હંમેશા માટે ગૌરવપૂર્વક યાદ રાખવામાં આવશે."

તેહરાનની શેરીઓમાં લાખોનું જનમેદની
રવિવારે તેહરાનમાં દિવંગત સુપ્રીમ લીડર અલી ખામેની અને તેમના પરિવારના અન્ય 4 સભ્યો માટે સત્તાવાર અને જાહેર અંતિમ સંસ્કારની પ્રાર્થનાનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. એસોસિએટેડ પ્રેસ (AP) ના અહેવાલ મુજબ, આ મલ્ટિ-ડે (બહુ-દિવસીય) શોક કાર્યક્રમના બીજા દિવસે મધ્ય તેહરાનની શેરીઓ અને ખાસ કરીને ઇમામ ખોમેની ગ્રાન્ડ મોસલ્લાની આસપાસનો આખો વિસ્તાર માનવ મહેરામણથી ઉભરાઈ ગયો હતો. લાખો લોકો પોતાના નેતાના અંતિમ દર્શન માટે કલાકો સુધી શેરીઓમાં ઉભા રહ્યા હતા, જ્યાં ખામેનીના પાર્થિવ શરીરને જાહેર શ્રદ્ધાંજલિ માટે રાખવામાં આવ્યું છે. આ ભારે શોક સભામાં એકત્રિત થયેલા લાખો લોકોના ટોળામાં ભારે ગુસ્સો અને આક્રોશ જોવા મળ્યો હતો. સમગ્ર તેહરાન શહેર "અમેરિકા મુર્દાબાદ" અને "ઇઝરાયેલ મુર્દાબાદ" ના આકાશભેદી નારાઓથી ગુંજી ઉઠ્યું હતું. જનમેદની આ વર્ષની 28 ફેબબ્રુઆરીના રોજ થયેલા એ ભયાનક હુમલાનો તાત્કાલિક અને કડક બદલો લેવાની માંગ કરી રહી હતી, જેમાં 86 વર્ષીય સુપ્રીમ લીડર અલી ખામેનીની નિર્મમ હત્યા કરવામાં આવી હતી.

28 ફેબ્રુઆરીનો હુમલો અને પશ્ચિમ એશિયાની પ્રવર્તમાન કટોકટી
અત્રે ઉલ્લેખનીય છે કે, આ વર્ષે 28 ફેબ્રુઆરીના રોજ અમેરિકા અને ઇઝરાયેલના એક કથિત સંયુક્ત સૈન્ય હુમલામાં આયાતુલ્લાહ અલી ખામેનીનું અવસાન થયું હતું. આ હાઈ-પ્રોફાઈલ હત્યા બાદ સમગ્ર પશ્ચિમ એશિયા અને મધ્ય પૂર્વમાં ભયંકર અને વ્યાપક સશસ્ત્ર સંઘર્ષ ફાટી નીકળ્યો હતો, જેણે વૈશ્વિક સ્તરે ત્રીજા વિશ્વયુદ્ધ જેવો ભય પેદા કર્યો હતો. આ ઘટનાના થોડા મહિના બાદ, ગત મહિને જ વૈશ્વિક શાંતિ સ્થાપવા અને યુદ્ધ અટકાવવા માટે પડદા પાછળ મોટા પાયે રાજદ્વારી પ્રયાસો થયા હતા. જ્યારે યુદ્ધ અટકાવવા અને અમેરિકા, ઇઝરાયેલ અને ઈરાનને વાટાઘાટોના ટેબલ પર લાવવા માટે રાજદ્વારી પ્રયાસો ચાલી રહ્યા છે, ત્યારે શાંતિની આશા વચ્ચે અમેરિકાના આ કડક રાજદ્વારી વલણે પ્રાદેશિક સમીકરણોમાં સસ્પેન્સ પેદા કર્યો છે. જેના ભાગરૂપે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે દુશ્મનાવટનો અંત લાવવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ 14-મુદ્દાના સમજૂતી કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. આ કરાર હેઠળ બંને દેશો વચ્ચે પ્રાદેશિક તણાવ ઓછો કરવા, ઈરાનના વિવાદિત પરમાણુ કાર્યક્રમ અને આંતરરાષ્ટ્રીય તેલ વેપાર માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ એવી હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને ખુલ્લી રાખવા જેવા સંવેદનશીલ મુદ્દાઓ પર 60 દિવસની સત્તાવાર ટેકનિકલ વાટાઘાટો યોજાવાની નક્કી થઈ હતી.

સુરક્ષાના કારણોસર નવા સુપ્રીમ લીડર મોજતબા ખામેની અંતિમ સંસ્કારથી દૂર રહેશે
આયાતુલ્લાહ અલી ખામેનીના અવસાન બાદ ઈરાનની શાસક વ્યવસ્થા દ્વારા વહીવટી શૂન્યાવકાશ ટાળવા માટે તાત્કાલિક ધોરણે તેમના પુત્ર, મોજતબા ખામેનીને ઇસ્લામિક રિપબ્લિક ઓફ ઈરાનના નવા સર્વોચ્ચ નેતા તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા છે. જો કે, એક અહેવાલ મુજબ, નવા બનેલા સુપ્રીમ લીડર મોજતબા ખામેની પોતાના પિતાના આ 6 દિવસ લાંબા ચાલનારા અંતિમ સંસ્કાર સમારોહના કોઈપણ જાહેર કાર્યક્રમોમાં પ્રત્યક્ષ રીતે ભાગ લેશે નહીં. આ નિર્ણય પાછળનું મુખ્ય કારણ ઇઝરાયેલ અને પશ્ચિમી એજન્સીઓ તરફથી મળી રહેલી સતત હત્યાની ધમકીઓ અને ગંભીર સુરક્ષા ચિંતાઓ છે. ઈરાનની ગુપ્તચર એજન્સીઓનું માનવું છે કે આવા મોટા જાહેર મેળાવડામાં નવા નેતા પર પણ ડ્રોન અથવા મિસાઈલ હુમલો થવાનું મોટું જોખમ હોઈ શકે છે. આથી, દેશની સુરક્ષા અને સ્થિરતાને ધ્યાનમાં રાખીને મોજતબા ખામેનીને તેમના પિતાની અંતિમવિધિના સાર્વજનિક કાર્યક્રમોથી સંપૂર્ણપણે દૂર રાખવાનો એક વ્યૂહાત્મક નિર્ણય લેવાયો છે.

9 જુલાઈના રોજ મશહદમાં દફનવિધિ સાથે સમાપ્ત થશે સમારોહ
ઈરાનની સત્તાવાર ન્યૂઝ એજન્સીઓના જણાવ્યા અનુસાર, શનિવારથી તેહરાનમાં શરૂ થયેલો આ ભવ્ય અને બહુ-દિવસીય અંતિમ સંસ્કાર સમારોહ આગામી ઘણા દિવસો સુધી સત્તાવાર રીતે ચાલુ રહેશે. દેશના વિવિધ પ્રાંતો અને શહેરોમાં શોક સભાઓ યોજાયા બાદ, આ આખી પ્રક્રિયા આગામી 9 જુલાઈના રોજ આયાતુલ્લાહ અલી ખામેનીના વતન એવા પવિત્ર શહેર મશહદમાં તેમના પાર્થિવ દેહની અંતિમ દફનવિધિ સાથે સંપન્ન થશે. છેલ્લા 4 મહિનાથી વૈશ્વિક રાજનીતિનું મુખ્ય કેન્દ્ર બનેલું મધ્ય પૂર્વ હાલમાં ઊંડા શોક, અનિશ્ચિતતા અને સંભવિત સૈન્ય સંઘર્ષના ઓછાયા હેઠળ જીવી રહ્યું છે, જે આ પ્રદેશના ભવિષ્યને નક્કી કરશે.