નેપાળ: ચલણી નોટમાં ભારતીય પ્રદેશો દર્શાવતા વિવાદ

નેપાળ પણ હવે ચીનના રસ્તે ચાલુ રહ્યું હોય એમ લાગે છે. નેપાળ રાષ્ટ્ર બેંક (NRB)એ ગુરુવારે નેપાળી ₹100ની નવી નોટ જાહેર કરી છે, જેમાં નેપાળનો એક અપડેટેડ નકશો દર્શાવવામાં આવ્યો છે. આ નકશામાં ભારતના જે વિસ્તારો પર નેપાળ દાવો કરે છે, તેવા કાલાપાની, લિપુલેખ અને લિમ્પિયાધુરાનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આ એવા પ્રદેશો છે જેના પર ભારત પોતાનો વિસ્તાર હોવાનો દાવો મજબૂતીથી જાળવી રાખે છે.

નેપાળની કેન્દ્રીય બેંક NRBએ જાહેર નોટિસમાં જણાવ્યું હતું કે આ નવી નોટને સુરક્ષા અને ઓળખના સુધારેલા તત્વો સાથે ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે. નોંધનીય છે કે આ નવી નોટ છાપવાનું કામ ગયા વર્ષે ઓક્ટોબરમાં NRB દ્વારા ચીનની China Banknote Printing and Minting Corporationને સોંપવામાં આવ્યું હતું.

વિવાદનું મૂળ

આ વિવાદનું મૂળ 1816ની સુગૌલી સંધિમાં છે, જેણે નેપાળ સાથેની સરહદ કાલી નદીના આધારે નક્કી કરી હતી. ભારતનું માનવું છે કે કાલી નદીનું ઉદ્ગમ કાલાપાની ગામમાંથી થાય છે, જ્યારે નેપાળ દલીલ કરે છે કે તેનું ઉદ્ગમ વધુ ઉત્તરમાં લિમ્પિયાધુરામાંથી થાય છે. આ અર્થઘટનનો તફાવત જ આ ત્રણેય વિસ્તારો પરના વિવાદનું કારણ છે.

નેપાળ સરકારે 20 મે, 2020ના રોજ બંધારણીય સુધારા દ્વારા લિમ્પિયાધુરા, લિપુલેખ અને કાલાપાનીને સમાવતો એક નવો નકશો જારી કર્યો હતો.

ભારતના વિદેશ મંત્રાલયની કડક પ્રતિક્રિયા

નેપાળ દ્વારા વિવાદિત નકશાને નોટ પર દર્શાવવાના પગલા પર ભારતના વિદેશ મંત્રાલય (MEA)એ કડક પ્રતિક્રિયા આપી છે. વિદેશ મંત્રાલયે નેપાળના આ નકશાને "એકપક્ષીય કૃત્ય" ગણાવ્યો છે અને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, "આ પગલું જમીની વાસ્તવિકતા બદલતું નથી."

આ નવી નોટની ડિઝાઇનને મે 2024માં તત્કાલિન વડા પ્રધાન કે પી શર્મા ઓલીના નેતૃત્વ હેઠળની નેપાળી કેબિનેટ દ્વારા મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. આનાથી ભારત અને નેપાળ વચ્ચેના રાજદ્વારી સંબંધોમાં ફરી એકવાર તણાવ વધ્યો છે.

વિવાદાસ્પદ નકશા ઉપરાંત, નવી નોટમાં ડાબી બાજુ માઉન્ટ એવરેસ્ટ અને જમણી બાજુ નેપાળના રાષ્ટ્રીય ફૂલ રોડોડેન્ડ્રોનનો વોટરમાર્ક છે. નોટના કેન્દ્રમાં નેપાળનો નકશો અને અશોક સ્તંભના ચિત્રો છે, જ્યારે મુખ્ય ડિઝાઇન એક-શિંગડાવાળા ગેંડા અને તેના વાછરડાને હાઇલાઇટ કરે છે.