Supreme Court Dog Feeders Verdict: દેશભરમાં રખડતા શ્વાનોના વધતા ત્રાસ અને જીવલેણ હુમલાઓ પર સુપ્રીમ કોર્ટે આજે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે ખતરનાક, અત્યંત હિંસક અને હડકવા જેવા અસાધ્ય રોગથી પીડાતા શ્વાનોને કાયદા અંતર્ગત ઇન્જેક્શન આપીને દયા-મૃત્યુ (યુથેનેશિયા) આપી શકાશે. કોર્ટે ભારપૂર્વક કહ્યું કે, "માણસના જીવનનું રક્ષણ કરવું એ સૌથી વધુ મહત્વપૂર્ણ છે. ગરિમા સાથે જીવન જીવવાના અધિકારમાં શ્વાનોનો ડર કે જોખમ વિના મુક્તપણે જીવવાનો અધિકાર પણ આપોઆપ સામેલ છે." જસ્ટિસ વિક્રમ નાથ, જસ્ટિસ સંદીપ મહેતા અને જસ્ટિસ એન.વી. અંજારિયાની ત્રણ સભ્યોની ખંડપીઠે આ આદેશ આપતા ચેતવણી આપી છે કે કોર્ટના આ નિર્દેશોનું ઉલ્લંઘન કરનાર કોઈપણ અધિકારી સામે કડક કાનૂની કાર્યવાહી અને અદાલતી અવમાનનાનો કેસ ચલાવવામાં આવશે.
NGO અને ડોગ લવર્સની અરજીઓ ફગાવી, જૂનો આદેશ યથાવત આ પૂર્વે નવેમ્બર 2025માં સુપ્રીમ કોર્ટે એક વચગાળાના આદેશમાં શાળાઓ, હોસ્પિટલો, બસ સ્ટેન્ડ અને રેલ્વે સ્ટેશનો જેવા ગીચ જાહેર સ્થળોએથી રખડતા શ્વાનોને તાત્કાલિક ધોરણે હટાવવાનો આદેશ આપ્યો હતો. અદાલતે આ શ્વાનોને એનિમલ શેલ્ટર હોમમાં રાખવા અને ફરીથી સાર્વજનિક સ્થળો પર ન છોડવાનો કડક નિર્દેશ કર્યો હતો. આ ઉપરાંત રસ્તાઓ પર શ્વાનોને ગમે ત્યાં ખવડાવવા (ઓપન ફીડિંગ) પર પણ પ્રતિબંધ લાદવામાં આવ્યો હતો. કોર્ટના આ કડક વલણ સામે દેશભરના ડોગ લવર્સ અને વિવિધ એનજીઓ (NGO) દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટમાં પુનર્વિચાર અરજીઓ દાખલ કરવામાં આવી હતી, જેને કોર્ટે આજે સંપૂર્ણપણે ફગાવી દીધી છે અને નવેમ્બર 2025ના પોતાના તમામ આદેશોને બહાલ રાખ્યા છે.
દેશભરમાં શ્વાન કરડવાના આંકડા જોઈ કોર્ટે ચિંતા વ્યક્ત કરી સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે દેશના જુદા જુદા રાજ્યોમાં શ્વાન કરડવાની ભયાનક ઘટનાઓ અને ઉપલબ્ધ આંકડાઓનો વિશેષ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. કોર્ટે નોંધ્યું કે: રાજસ્થાન: શ્રીગંગાનગર શહેરમાં માત્ર એક જ મહિનાની અંદર શ્વાન કરડવાના 1,084 કેસ નોંધાયા હતા, જેમાં નાના બાળકોના ચહેરા પર ઊંડા અને ગંભીર ઘા થવાની ઘટનાઓ સામે આવી હતી. તમિલનાડુ: ચાલુ વર્ષના પ્રથમ ચાર મહિનામાં જ રાજ્યમાં અંદાજે 2 લાખ જેટલા શ્વાન કરડવાના કેસ સત્તાવાર રીતે નોંધાયા છે, જે પરિસ્થિતિની ગંભીરતા દર્શાવે છે. ગુજરાત: સુરત જેવા મોટા શહેરમાં પ્રવાસે આવેલા એક જર્મન નાગરિકને રખડતા શ્વાને બચકું ભર્યું હતું. કોર્ટે ઉમેર્યું કે આવી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરની ઘટનાઓ શહેરી પ્રશાસન અને તંત્ર પરથી સામાન્ય લોકોનો વિશ્વાસ નબળો પાડે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા જાહેર કરાયેલા 10 મહત્વના દિશા-નિર્દેશો દેશના નાગરિકોની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે સર્વોચ્ચ અદાલતે તમામ રાજ્યો અને સંબંધિત સત્તામંડળો માટે 10 કડક આદેશો જાહેર કર્યા છે: 1. તમામ રાજ્ય સરકારોએ પશુ કલ્યાણ બોર્ડ (AWBI) ના નિયમોને અત્યંત મજબૂતીથી અને કોઈ પણ ભેદભાવ વિના લાગુ કરવા પડશે. 2. દેશના દરેક જિલ્લામાં ઓછામાં ઓછું એક સંપૂર્ણ સુવિધા સભર કાર્યરત એબીસી સેન્ટર (એનિમલ બર્થ કન્ટ્રોલ સેન્ટર) હોવું અનિવાર્ય છે. 3. જે વિસ્તારોમાં માનવ વસ્તી વધુ ગીચ છે, ત્યાં જરૂરિયાત મુજબ એબીસી સેન્ટરોની સંખ્યા તાત્કાલિક ધોરણે વધારવી. 4. અદાલતના આદેશો અને પશુ કલ્યાણના નિયમોનું સ્થાનિક કક્ષાએ અક્ષરશઃ પાલન થવું જોઈએ. 5. જાહેર જનતાની સલામતીને સર્વોપરી ગણીને અન્ય સાર્વજનિક સ્થળોએ પણ આ નિયમો નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં અમલી બનાવવા. 6. દેશની તમામ હોસ્પિટલો અને આરોગ્ય કેન્દ્રોમાં હડકવા વિરોધી રસી (એન્ટી-રેબીઝ વેક્સિન) નો પૂરતો જથ્થો હંમેશા ઉપલબ્ધ રાખવો. 7. નેશનલ હાઈવે ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા (NHAI) એ હાઈવે પર રખડતા પશુઓ અને શ્વાનોના કારણે થતા અકસ્માતો અટકાવવા માટે વિશેષ મોનિટરિંગ અને સંકલન વ્યવસ્થા ઊભી કરવી. 8. હડકવાથી સંક્રમિત, પાગલ અથવા અત્યંત હિંસક બની ચૂકેલા શ્વાનોના કિસ્સામાં કાયદાકીય માર્ગદર્શિકા હેઠળ યુથેનેશિયા (દયા-મૃત્યુ) નો આશરો લઈ શકાશે. 9. અદાલતના આદેશોનું પાલન કરાવતા મ્યુનિસિપલ કમિશનરો અને સરકારી અધિકારીઓને કાનૂની રક્ષણ આપવામાં આવશે. તેમની સામે ત્વરિત એફઆઈઆર (FIR) કે બળજબરીથી કોઈ કાનૂની પગલાં ભરી શકાશે નહીં. 10. જો રખડતા શ્વાનના હુમલામાં કોઈ નાગરિકને ઈજા થાય કે મોત નીપજે, તો સ્થાનિક નગરપાલિકાની સાથે-સાથે તે શ્વાનને સાર્વજનિક જગ્યાએ નિયમિત ખવડાવનાર (ડોગ ફીડર્સ) ની આર્થિક અને કાનૂની જવાબદારી પણ નક્કી કરી શકાશે.
'અમારી વાતને મજાકમાં ન લો, અમે ગંભીર છીએ' આ કેસની છેલ્લી સુનાવણી 29 જાન્યુઆરી 2026ના રોજ થઈ હતી, જેમાં કોર્ટે ચુકાદો અનામત રાખ્યો હતો. તે દરમિયાન તંત્રની નિષ્ફળતા પર નારાજગી વ્યક્ત કરતા બેન્ચે કહ્યું હતું કે, "અમારી ટિપ્પણીઓને પ્રશાસન મજાક સમજવાની ભૂલ ન કરે. અમે નાગરિકોની સુરક્ષા બાબતે અત્યંત ગંભીર છીએ અને જવાબદારી નક્કી કરવામાં સહેજ પણ પાછી પાની કરીશું નહીં." ઉલ્લેખનીય છે કે આ સમગ્ર મામલો 28 જુલાઈ 2025ના રોજ શરૂ થયો હતો, જ્યારે દેશમાં શ્વાનના હુમલાથી થતા મોતના કિસ્સાઓ વધી જતાં સુપ્રીમ કોર્ટે પોતે (સુઓમોટો) આ બાબતની નોંધ લીધી હતી. શરૂઆતમાં ઓગસ્ટ 2025માં દિલ્હી-એનસીઆર પૂરતો આદેશ અપાયા બાદ, તેના વ્યાપને વધારીને સમગ્ર દેશ માટે લાગુ કરવામાં આવ્યો હતો. છેલ્લી આઠ સુનાવણીઓ દરમિયાન અભિનેત્રી શર્મિલા ટાગોરના વકીલ સહિતના પક્ષોએ શ્વાનોનો બચાવ કરવાની કોશિશ કરી હતી, પરંતુ જસ્ટિસ નાથે પોતાના વ્યક્તિગત અનુભવો ટાંકીને સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે શ્વાનો માણસનો ડર ઓળખીને હુમલો કરતા હોવાથી કડક નિયમો જનહિતમાં અનિવાર્ય છે.

સુપ્રીમ કોર્ટનો ઐતિહાસિક ચુકાદો, જાહેર સ્થળો પરથી હટાવવાના આદેશ સામેની તમામ અરજીઓ ફગાવી

May 19, 2026 | 16:08 IST