Supreme Court Verdict On SIR: સુપ્રીમ કોર્ટે મતદાર યાદીઓના સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) ને પડકારતી અરજીઓ પર બુધવારે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક ચુકાદો સંભળાવ્યો છે. દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે મતદાર યાદીઓનું સંપૂર્ણ અને સઘન સંશોધન (SIR) કરવું એ સંપૂર્ણપણે ચૂંટણી પંચના અધિકારક્ષેત્રમાં આવે છે અને આ પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે બંધારણીય છે. મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સૂર્યકાંત અને ન્યાયાધીશ જોયમલ્યા બાગચીની બનેલી બેન્ચે આ વર્ષે 29 જાન્યુઆરીએ વ્યાપક સુનાવણી બાદ પોતાનો ચુકાદો અનામત રાખ્યો હતો, જે આજે જાહેર કરવામાં આવ્યો છે. કોર્ટે ઠરાવ્યું છે કે મુક્ત અને ન્યાયી ચૂંટણીઓ યોજવા માટે આ પ્રકારની પ્રક્રિયા અત્યંત આવશ્યક છે.
ચૂંટણી પંચની સત્તાઓ અકબંધ, પ્રક્રિયા કાયદેસર CJI સૂર્યકાંતની આગેવાની હેઠળની બેન્ચે અરજીઓને ફગાવી દેતા જણાવ્યું હતું કે, ચૂંટણી પંચે પોતાની બંધારણીય સત્તાઓનો કોઈ દુરુપયોગ કર્યો નથી. કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે, SIR ની સમગ્ર કવાયત પ્રમાણસરતાના સિદ્ધાંતનું પાલન કરે છે અને તેમાં પૂરતા પ્રમાણમાં પ્રક્રિયાગત રક્ષણો સામેલ રાખવામાં આવ્યા હતા. નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરીને કોઈ પણ મતદારનું નામ કાપવામાં આવ્યું નથી. યાદીમાંથી નામો દૂર કરતા પહેલા સંબંધિત લોકોને યોગ્ય નોટિસ આપવામાં આવી હતી અને પોતાના મંતવ્યો રજૂ કરવાની પૂરતી તક પણ અપાઈ હતી. તેથી આ વ્યવસ્થાને કોઈ પણ કાળે મનસ્વી કે ગેરકાયદેસર કહી શકાય નહીં.
અરજદારોની દલીલો અને કૌટુંબિક સંબંધોનો વિવાદ આ વિવાદની શરૂઆત ગયા વર્ષે જૂન મહિનામાં થઈ હતી, જ્યારે ચૂંટણી પંચે બિહારમાં આ ખાસ ઝુંબેશ શરૂ કરવાનો નિર્ણય કર્યો હતો. ત્યારબાદ આ પ્રક્રિયા પશ્ચિમ બંગાળ, કેરળ અને તમિલનાડુ સહિતના અન્ય રાજ્યોમાં પણ લંબાવવામાં આવી હતી. આ ઝુંબેશ વિરૂદ્ધ એસોસિએશન ફોર ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સ (ADR), PUCL જેવી સંસ્થાઓ ઉપરાંત વિપક્ષી નેતાઓ મનોજ ઝા, મહુઆ મોઇત્રા, કેસી વેણુગોપાલ, પપ્પુ યાદવ અને સુધાકર સિંહ સહિતના લોકોએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજીઓ કરી હતી. અરજદારોનો મુખ્ય આક્ષેપ એ હતો કે ચૂંટણી પંચ પાસે બંધારણની કલમ 326 કે જનપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, 1950 હેઠળ આટલા મોટા પાયે આ પ્રક્રિયા ચલાવવાનો અધિકાર નથી. વિવાદનો મુખ્ય મુદ્દો એ શરત હતી જેમાં જણાવાયું હતું કે, જે મતદારોના નામ વર્ષ 2002 કે 2003ની મતદાર યાદીમાં ન હોય, તેમણે તે જૂની યાદીમાં સામેલ કોઈ વ્યક્તિ સાથે પોતાનો કૌટુંબિક સંબંધ સાબિત કરવો પડશે.
ગરીબોના મતાધિકાર અને દસ્તાવેજો અંગે કોર્ટનું વલણ સુનાવણી દરમિયાન અરજદારોએ એવી દલીલ પણ કરી હતી કે, આ શરતના કારણે ગરીબો, સ્થળાંતર કરનારા અને સમાજના હાંસિયામાં ધકેલાયેલા લોકો માટે ભારે મુશ્કેલી ઊભી થશે, કારણ કે તેમની પાસે દસ્તાવેજી પુરાવા હોતા નથી. આનાથી તેઓ મતાધિકારથી વંચિત થઈ જશે તેવો ભય વ્યક્ત કરાયો હતો. આ બાબતને ધ્યાનમાં રાખીને સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉ વચગાળાના આદેશો આપી પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા લાવવા પ્રયાસ કર્યો હતો. શરૂઆતમાં ચૂંટણી પંચે ચકાસણી માટે 11 દસ્તાવેજો નક્કી કર્યા હતા, પરંતુ સર્વોચ્ચ અદાલતે તેમાં 'આધાર કાર્ડ'ને પણ સામેલ કરવાનો મહત્વનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. આજના ચુકાદામાં કોર્ટે પુનરોચ્ચાર કર્યો છે કે કયા દસ્તાવેજો માન્ય રાખવા તે નક્કી કરવાનો અંતિમ અધિકાર માત્ર ચૂંટણી પંચ પાસે જ છે.
SIR એ નાગરિકતા નક્કી કરવાની પ્રક્રિયા નથી સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના ચુકાદામાં એક મોટું અને મહત્વનું સ્પષ્ટીકરણ આપતા કહ્યું કે, SIR પ્રક્રિયા દરમિયાન ચૂંટણી પંચ કોઈની નાગરિકતા નક્કી કરી રહ્યું નથી. આ કવાયત માત્ર એ મૂલ્યાંકન કરવા પૂરતી મર્યાદિત છે કે કોઈ વ્યક્તિ ભારતીય મતદાર યાદીમાં સામેલ થવા માટે પાત્ર છે કે નહીં. આ પ્રક્રિયાથી કોઈને નાગરિકતા મળતી નથી કે કોઈની નાગરિકતા છીનવાતી નથી. બોગસ અને અયોગ્ય મતદારોને દૂર કરી શુદ્ધ મતદાર યાદી તૈયાર કરવા માટે આ પ્રક્રિયા વાજબી છે. જો કે, કોર્ટે એવો પણ આદેશ આપ્યો છે કે જે લોકોના નામ 'બિન-નાગરિક' હોવાની શંકાના આધારે કાઢી નાખવામાં આવ્યા છે, તેમના કેસોને આગામી ચાર અઠવાડિયાની અંદર ગૃહ મંત્રાલય અને ફોરેનર્સ ટ્રિબ્યુનલ જેવી સંબંધિત ઓથોરિટી સમક્ષ મોકલવામાં આવે, જેથી તેમની નાગરિકતા અંગેનો અંતિમ કાયદાકીય નિર્ણય ઝડપથી થઈ શકે. આ ચુકાદા બાદ હવે દેશમાં શુદ્ધ મતદાર યાદી તૈયાર કરવાની ચૂંટણી પંચની ઝુંબેશને મોટું કાનૂની પીઠબળ મળ્યું છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે મતદાર યાદી સુધારણાની માન્યતાને સમર્થન આપ્યું

May 27, 2026 | 12:07 IST