₹2,700ની કેન્સરની દવા ₹27,000માં? સુપ્રીમ કોર્ટનો સખત સવાલ

Supreme Court On Cancer Medicine MRP: કેન્સરની આવશ્યક દવા રિટેલરને માત્ર ₹2,700માં મળતી હોવા છતાં તેની MRP ₹27,000 રાખવામાં આવે તો દર્દી પાસેથી 10 ગણી કિંમત કેમ વસૂલવામાં આવે? દવાઓની કિંમત અને દર્દીઓ પર પડતા આર્થિક બોજ અંગે સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે આ જ સવાલ ઉઠાવ્યો છે. જસ્ટિસ વિક્રમ નાથ અને જસ્ટિસ સંદીપ મહેતાની બેન્ચે કેન્સરની દવાની Price to Retailer (PTR) અને Maximum Retail Price (MRP) વચ્ચેના મોટા તફાવત પર ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. કોર્ટે કહ્યું કે આવશ્યક દવાઓના ભાવમાં આટલો મોટો તફાવત દર્દીઓ માટે ગંભીર બોજ બની શકે છે. જસ્ટિસ સંદીપ મહેતાએ આ સ્થિતિને દર્દીઓ સામે “બ્રોડ ડેલાઇટ ડેકોઇટી” તરીકે વર્ણવી હતી.

કેન્સરની દવા ₹2,700માં, MRP ₹27,000 કેમ?
સુપ્રીમ કોર્ટમાં દવાઓની કિંમત નિયંત્રણ અને જરૂરી દવાઓને વધુ સસ્તી બનાવવાના મુદ્દે દાખલ અરજીઓની સુનાવણી ચાલી રહી હતી. આ દરમિયાન કોર્ટ સમક્ષ એવો મુદ્દો આવ્યો કે એક આવશ્યક કેન્સરની દવા રિટેલરને આશરે ₹2,700માં આપવામાં આવે છે, પરંતુ તેની MRP ₹27,000 છે. કોર્ટે સવાલ કર્યો કે જ્યારે દવા રિટેલરને ₹2,700માં મળે છે ત્યારે દર્દી પાસેથી ₹27,000 કેમ લેવામાં આવે? કોર્ટે દવાની ખરીદ કિંમત અને MRP વચ્ચેના આટલા મોટા તફાવત અંગે જવાબદાર સત્તાધિકારીઓની ભૂમિકા પર પણ સવાલ ઉઠાવ્યો.

દર્દીઓ સારવાર માટે ઘર-ઘરેણાં વેચે છે, કોર્ટે કહ્યું
સુપ્રીમ કોર્ટે દવાઓના ઊંચા ભાવની સીધી અસર કેન્સર સહિત ગંભીર બીમારીઓથી પીડાતા દર્દીઓ અને તેમના પરિવારો પર પડતી હોવાનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો. સુનાવણી દરમિયાન બેન્ચે નોંધ્યું કે ઘણા પરિવારો મોંઘી સારવારનો ખર્ચ ઉઠાવવા માટે પોતાની મિલકત અને ઘરેણાં વેચવા સુધી મજબૂર થાય છે. આ સંદર્ભમાં કોર્ટે સવાલ કર્યો કે આવશ્યક દવાઓના ભાવમાં આટલો મોટો તફાવત કેવી રીતે યોગ્ય ઠરી શકે.

અધિકારીઓની ભૂમિકા પર પણ સુપ્રીમ કોર્ટના સવાલ
દવાઓની કિંમતમાં આટલો મોટો તફાવત હોવા છતાં સંબંધિત સત્તાધિકારીઓ તરફથી કાર્યવાહી કેમ કરવામાં આવતી નથી, તે અંગે પણ બેન્ચે સવાલ કર્યો. કોર્ટે નોંધ્યું કે દવાઓની કિંમત નક્કી કરવા અને ભાવ નિયંત્રણ સાથે જોડાયેલી વ્યવસ્થામાં જવાબદાર સત્તાધિકારીઓએ આવા મુદ્દાઓ પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે. સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટે આ બાબતે અધિકારીઓની કથિત નિષ્ક્રિયતા અંગે પણ સવાલ ઉઠાવ્યો હતો.

સરકારી યોજનામાં મોંઘી દવા એટલે કરદાતાઓ પર બોજ?
સુપ્રીમ કોર્ટે દવાઓના ઊંચા ભાવનો મુદ્દો સરકારી આરોગ્ય યોજનાઓ સાથે પણ જોડ્યો. બેન્ચે નોંધ્યું કે જો કોઈ દર્દીની સારવાર આયુષ્માન ભારત જેવી સરકારી યોજનામાં થાય અને હોસ્પિટલ ઊંચી MRP પર દવા ખરીદે, તો અંતે તેનો ખર્ચ સરકારી નાણાંમાંથી ચૂકવાઈ શકે છે. કોર્ટે કહ્યું કે સરકારી યોજનાઓ હેઠળ થતો ખર્ચ આખરે કરદાતાઓના નાણાંમાંથી આવે છે. તેથી દવાઓની કિંમતમાં અતિશય તફાવત હોય તો તેનો બોજ માત્ર દર્દી પર નહીં પરંતુ જાહેર નાણાં પર પણ પડી શકે છે.

દવાઓની કિંમત પર કાયદો શું કહે છે?
આ કેસમાં દવાઓની કિંમત નિયંત્રણની હાલની વ્યવસ્થા અંગે પણ ચર્ચા થઈ હતી. અરજીકર્તા તરફથી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે Drugs (Prices Control) Order, 2013 હેઠળ નિર્ધારિત દવાઓ માટે કિંમતની મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવે છે, પરંતુ મોટી સંખ્યામાં બિન-નિર્ધારિત દવાઓની શરૂઆતની કિંમત નક્કી કરવા માટે સમાન પ્રકારનું નિયંત્રણ નથી. અરજીકર્તા તરફથી એવો મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો કે આ વ્યવસ્થાના કારણે કેટલીક દવાઓની શરૂઆતની MRP નક્કી કરવામાં મોટો ભાવ તફાવત ઊભો થઈ શકે છે. અહેવાલો અનુસાર, અરજીકર્તાએ દાવો કર્યો હતો કે લગભગ 82 ટકા દવાઓ નિર્ધારિત શ્રેણીની બહાર છે.

Jan Aushadhi અંગે પણ કોર્ટનો સવાલ
કેન્દ્ર સરકાર તરફથી એડિશનલ સોલિસિટર જનરલ કે.એમ. નટરાજે દવાઓને સસ્તા ભાવે ઉપલબ્ધ કરાવવા માટે સરકારની પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી અને જન ઔષધિ કેન્દ્રનો ઉલ્લેખ કર્યો. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે એવો સવાલ પણ કર્યો કે જે દવાઓ જન ઔષધિ કેન્દ્ર પર ઉપલબ્ધ નથી, તે દવાઓની જરૂરિયાત ધરાવતા દર્દીઓ પાસે કયા વિકલ્પ રહે છે.

ફાર્મા કંપનીઓની દલીલ શું છે?
સુનાવણી દરમિયાન ઇન્ડિયન ફાર્માસ્યુટિકલ એલાયન્સ તરફથી વરિષ્ઠ વકીલ કપિલ સિબલે દલીલ કરી હતી કે દવાઓના ઊંચા MRPમાંથી સમગ્ર મોટો નફો ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓને જ મળે છે એવું માનવું યોગ્ય નથી. તેમણે દવા કયા ભાવે સ્ટોકિસ્ટ અને રિટેલરને મળે છે તે મુદ્દાની પણ તપાસ કરવાની જરૂરિયાત દર્શાવી. આ દલીલ બાદ દવાની કિંમત નક્કી થતી સમગ્ર સપ્લાય ચેઇન, એટલે કે ઉત્પાદકથી લઈને સ્ટોકિસ્ટ, રિટેલર અને હોસ્પિટલ સુધીના ભાવ તફાવતની ચર્ચા પણ સુનાવણીમાં થઈ.

સુપ્રીમ કોર્ટમાં હવે આગળ શું થશે?
દવાઓની કિંમત નિયંત્રણ, બિન-નિર્ધારિત દવાઓની શરૂઆતની કિંમત, જનરિક દવાઓ અને મેડિકલ ડિવાઇસના ભાવ સાથે જોડાયેલી અરજીઓ પર સુનાવણી ચાલુ છે. સુપ્રીમ કોર્ટે આ મામલાની વધુ સુનાવણી 29 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ રાખી છે. આગામી સુનાવણીમાં દવાઓની શરૂઆતની કિંમત નક્કી કરવાની વ્યવસ્થા અને જનરિક દવાઓ સંબંધિત મુદ્દાઓ પર વધુ દલીલો થવાની છે.