ભારતમાં 10 વર્ષમાં 93,000 સરકારી શાળાઓ બંધ

ભારતમાં સરકારી શાળાઓ બંધ થવાનો સિલસિલો ચિંતાજનક રીતે ચાલુ છે. લોકસભામાં બજેટ સત્ર દરમિયાન એક સવાલના લેખિત જવાબમાં કેન્દ્ર સરકારે ખુલાસો કર્યો છે કે છેલ્લા 10 વર્ષમાં (2014-15થી 2024-25 સુધી) દેશભરમાં કુલ 93,000થી વધુ સરકારી શાળાઓ બંધ થઈ ગઈ છે. આ આંકડા સરકારી યુડીઆઈએસઈ (UDISE) અને સમગ્ર શિક્ષા ડેટા પર આધારિત છે. સૌથી વધુ શાળાઓ 2014-15થી 2019-20ના 6 વર્ષોમાં બંધ થઈ – લગભગ 70,000થી વધુ, જ્યારે 2020-21થી 2024-25ના 5 વર્ષોમાં આંકડો લગભગ 18,700 રહ્યો. આ ઘટના ગરીબ, ગ્રામીણ અને આદિવાસી વિસ્તારોના બાળકોના શિક્ષણ પર ભારે અસર કરી રહી છે, કારણ કે આ વિસ્તારોમાં સરકારી શાળાઓ જ એકમાત્ર શિક્ષણનું માધ્યમ છે.

રાજ્યવાર સૌથી વધુ શાળાઓ બંધ થઈ

સરકારી જવાબમાં રાજ્યવાર આંકડા પણ આપવામાં આવ્યા છે, જેમાં ઉત્તર પ્રદેશ સૌથી આગળ છે. છેલ્લા 10 વર્ષમાં યુપીમાં 24,600થી વધુ સરકારી શાળાઓ બંધ થઈ છે, જે દેશમાં સૌથી વધુ છે. બીજા ક્રમે મધ્યપ્રદેશ છે, જ્યાં 22,400થી વધુ શાળાઓ પર તાળા લાગ્યા છે. ત્રીજા ક્રમે ઓડિશા (લગભગ 5,400), ઝારખંડ (5,000થી વધુ) અને રાજસ્થાન (2,500થી વધુ) છે. ખાસ ચિંતાજનક વાત એ છે કે 2020-21થી 2024-25ના કોરોના પછીના સમયગાળામાં પણ મધ્યપ્રદેશમાં 6,900, જમ્મુ-કાશ્મીરમાં 4,400 અને ઓડિશા-પશ્ચિમ બંગાળમાં 1,000થી વધુ શાળાઓ બંધ થઈ છે. હિમાચલ પ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્રમાં પણ સેંકડો શાળાઓ બંધ થઈ છે.

શાળાઓ બંધ થવાના મુખ્ય કારણો

સરકારી જવાબમાં શાળાઓ બંધ થવાના કારણો પણ જણાવવામાં આવ્યા છે:

• ઓછી વિદ્યાર્થી સંખ્યા (ઘણી શાળાઓમાં 10થી ઓછા બાળકો હતા)
• શિક્ષકોની અછત અને એક જ શિક્ષક દ્વારા બહુવિધ ક્લાસ ચલાવવાની મુશ્કેલી
• શાળાની ઇમારતોની જર્જરિત અવસ્થા અને જમીન વિવાદો
• ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં વસ્તી ઘટવી અને શહેરીકરણ
• રેશનલાઇઝેશન અને મર્જર પોલિસી (એક જ વિસ્તારમાં બહુવિધ શાળાઓને એક જગ્યાએ મર્જ કરવી)

સરકારે જણાવ્યું કે આ મર્જર પોલિસીથી શિક્ષણની ગુણવત્તા સુધારવા અને સંસાધનોનો સારો ઉપયોગ કરવાનો પ્રયાસ છે, પરંતુ વિપક્ષી સાંસદોએ તેને 'શિક્ષણ વિરોધી' ગણાવ્યું છે. બિહારના કોંગ્રેસ સાંસદ ડૉ. મોહમ્મદ જાવેદ અને રાજસ્થાનના સાંસદ ભજનલાલ જાટવે પ્રશ્નમાં જણાવ્યું હતું કે આ શાળાઓ બંધ થવાથી ગરીબ, દલિત અને આદિવાસી બાળકોનું શિક્ષણ સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત થઈ રહ્યું છે, કારણ કે તેઓ પાસે ખાનગી શાળાઓમાં ભણવાની આર્થિક ક્ષમતા નથી.

શિક્ષણ પર અસર અને વિપક્ષના આરોપો

આ આંકડા દેશના શિક્ષણ વ્યવસ્થા પર ગંભીર સવાલ ઉઠાવે છે. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં એક શાળા બંધ થવાથી બાળકોને 5-10 કિમી દૂરની શાળામાં જવું પડે છે, જેના કારણે ડ્રોપઆઉટ રેટ વધે છે, ખાસ કરીને છોકરીઓમાં. સરકારે જણાવ્યું કે તેઓ સમગ્ર શિક્ષા અભિયાન અને PM SHRI યોજના દ્વારા શાળાઓને મજબૂત કરી રહ્યા છે, પરંતુ વિપક્ષે તેને 'ખોટા વચનો' ગણાવ્યા છે. બિહાર અને રાજસ્થાનના સાંસદોએ કહ્યું કે સરકારે શાળાઓ બંધ કરવાને બદલે નવી શાળાઓ ખોલવી જોઈએ અને શિક્ષકોની ભરતી વધારવી જોઈએ.

રાજ્યવાર આંકડા (2014-15થી 2024-25)

• ઉત્તર પ્રદેશ: 24,600+ શાળાઓ બંધ
• મધ્યપ્રદેશ: 22,400+ શાળાઓ બંધ
• ઓડિશા: 5,400+ શાળાઓ બંધ
• ઝારખંડ: 5,000+ શાળાઓ બંધ
• રાજસ્થાન: 2,500+ શાળાઓ બંધ
• જમ્મુ-કાશ્મીર (2020-25): 4,400+ શાળાઓ બંધ
• પશ્ચિમ બંગાળ અને મહારાષ્ટ્ર: સેંકડો શાળાઓ બંધ

આ આંકડા દર્શાવે છે કે ગરીબી અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં શિક્ષણની પહોંચ ઘટી રહી છે, જ્યારે ખાનગી શાળાઓ વધી રહી છે. શિક્ષણ નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે આ રેશનલાઇઝેશન પોલિસીથી શિક્ષણની ગુણવત્તા સુધરી શકે છે, પરંતુ તેની અમલવારીમાં ગંભીર ખામીઓ છે, જેના કારણે બાળકો શિક્ષણથી વંચિત રહી રહ્યા છે.

આ મુદ્દો લોકસભામાં વધુ ચર્ચા માટે આવી શકે છે અને વિપક્ષે સરકારને આંકડા સાથે જવાબદારી નક્કી કરવા માટે દબાણ કર્યું છે. વધુ અપડેટ્સ માટે રાહ જુઓ.