<p dir="auto">બોમ્બે હાઈકોર્ટની ઔરંગાબાદ બેન્ચે એક અત્યંત સંવેદનશીલ અને મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે, જેમાં બળાત્કાર પીડિતાની 12 વર્ષની પુત્રીના સ્કૂલ સર્ટિફિકેટમાંથી તેના જૈવિક પિતાનું નામ અને જાતિ દૂર કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે સિંગલ મધરને બાળકની એકમાત્ર વાલી તરીકે માન્યતા આપવી એ કોઈ દાન કે ઉપકાર નથી, પરંતુ ભારતીય બંધારણની નિષ્ઠા અને બાળકના મૂળભૂત અધિકાર છે. આ ચુકાદાએ સમાજમાં એકલી માતાઓ અને તેમના બાળકોના અધિકારોને નવું મહત્વ આપ્યું છે અને શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં સુધારાની જરૂરિયાત ઉજાગર કરી છે.</p>
<h4 dir="auto">ચુકાદાની મુખ્ય વિગતો</h4>
<p dir="auto">ન્યાયાધીશ વિભા કાંકનવાડી અને હિતેન વેણેગાંવકરની બેન્ચે આ મામલે સુનાવણી કરી હતી. છોકરીની માતાએ અરજી કરી હતી કે તેની પુત્રીના સ્કૂલ સર્ટિફિકેટમાંથી પિતાનું નામ અને જાતિ દૂર કરવામાં આવે, કારણ કે પિતા પર તેની માતા સામે બળાત્કારનો આરોપ છે અને તેણે 2022માં એક કરારમાં બાળકની તમામ જવાબદારીઓ અને વાલીપણાનો ત્યાગ કર્યો છે. કોર્ટે આ અરજીને માન્ય રાખી અને નિર્દેશ આપ્યો કે:</p>
<ul dir="auto">
<li>છોકરીનું નામ બદલીને તેની માતાની ઓળખ દર્શાવવામાં આવે.</li>
<li>જાતિ 'મરાઠા'માંથી બદલીને માતાની જાતિ 'અનુસૂચિત જાતિ-મહાર' કરવામાં આવે.</li>
<li>યોગ્ય જાતિ પ્રમાણપત્ર પ્રક્રિયાનું પાલન કરીને રેકોર્ડ અપડેટ કરવામાં આવે.</li>
</ul>
<p dir="auto">કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે શાળાના પ્રમાણપત્રો ક્યારેય ખાનગી નથી હોતા. આ પ્રમાણપત્રો ઉચ્ચ શિક્ષણ, નોકરી અને અન્ય કારકિર્દી માટે આવશ્યક છે. જો બાળકને પિતાનું નામ અને જાતિ લખવા દબાણ કરવામાં આવે તો તેની સામાજિક અને માનસિક સ્થિતિ પર ખરાબ અસર પડે છે.</p>
<h4 dir="auto">કોર્ટની મહત્વની ટિપ્પણીઓ</h4>
<p dir="auto">બેન્ચે કહ્યું કે જે સમાજ પોતાને અદ્યતન અને પ્રગતિશીલ કહે છે, તે એક છોકરીને તેના પિતાના નામ અને જાતિનો ઉપયોગ કરવા માટે દબાણ કરી શકે નહીં. કોર્ટે નોંધ્યું કે પિતા ક્યારેય બાળકના જીવનનો ભાગ રહ્યા નથી. માતાએ જ તેનો ઉછેર, શિક્ષણ અને સંભાળની સંપૂર્ણ જવાબદારી નિભાવી છે. તેથી માતાનું નામ અને જાતિ જ બાળકના રેકોર્ડમાં રહેવા જોઈએ.</p>
<p dir="auto">એડવોકેટ સંઘમિત્રા વડમારે, જેમણે અરજદારનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું હતું, કોર્ટને જણાવ્યું કે શાળાના રેકોર્ડમાં પિતાનું નામ અને અટક રાખવી એ માત્ર ભૂલ નથી, પરંતુ બાળક માટે ટાળી શકાય તેવી સામાજિક નબળાઈ ઊભી કરે છે. આ બાળક મોટું થઈને એવા સમાજમાં પોતાની ઓળખ સ્થાપિત કરવા માંગે છે જ્યાં નામોને કૌટુંબિક ઇતિહાસ તરીકે જોવામાં આવે છે.</p>
<h4 dir="auto">પ્રતિવાદીની દલીલ અને કોર્ટનો નિર્ણય</h4>
<p dir="auto">શિક્ષણ વિભાગે માધ્યમિક શાળા સંહિતાનો હવાલો આપીને અરજીને નકારી કાઢી હતી અને કહ્યું કે આવા સુધારાની મંજૂરી નથી. પરંતુ કોર્ટે આ દલીલને નકારી કાઢી અને કહ્યું કે કોઈ પણ સિસ્ટમ ધોરણ નથી હોતી, તે કલ્યાણલક્ષી હોવી જોઈએ. બળજબરીથી નહીં. કોર્ટે નિર્દેશ આપ્યો કે સરકાર અને શિક્ષણ વિભાગે તાત્કાલિક રેકોર્ડ અપડેટ કરવા જોઈએ અને બાળકના ભવિષ્યને ધ્યાનમાં રાખીને તેના અધિકારોનું રક્ષણ કરવું જોઈએ.</p>
<p dir="auto">આ ચુકાદો એકલી માતાઓ અને તેમના બાળકો માટે મોટી રાહત છે. તે બાળકના અધિકારો, માતાની જવાબદારી અને સમાજની જવાબદારીને નવી દિશા આપે છે. હવે જોવાનું રહેશે કે શિક્ષણ વ્યવસ્થા આ ચુકાદાને કેવી રીતે અમલમાં મૂકે છે અને અન્ય સમાન કેસોમાં પણ તેનો લાભ કેવી રીતે મળે છે. આ નિર્ણય બાળકોના હિત અને માતૃત્વના માન-મરતબાને મજબૂત કરનારો છે.</p>

બોમ્બે હાઈકોર્ટ

કોર્ટે કહ્યું - સિંગલ મધરને બાળકની એકમાત્ર વાલી તરીકે માન્યતા બંધારણીય નિષ્ઠા છે

February 20, 2026 | 17:41 IST