મહિનામાં ચોથીવાર પેટ્રોલ-ડિઝલના ભાવ વધ્યા

Petrol-Diesel Price Hike: આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલની કિંમતોમાં ચાલી રહેલી ભારે ઉથલપાથલ વચ્ચે દેશમાં પેટ્રોલ અને ડિઝલના ભાવમાં ફરી એકવાર મોટો ભાવવધારો ઝીંકાયો છે. તેલ કંપનીઓ દ્વારા 25 મેના રોજ દેશભરમાં ઇંધણના દરોમાં ધરખમ વધારો કરવામાં આવ્યો છે, જેણે સામાન્ય જનતા અને ગૃહિણીઓના બજેટને વેરવિખેર કરી દીધું છે. તાજા ફેરફાર મુજબ, પેટ્રોલમાં પ્રતિ લિટરે ₹2.61 અને ડિઝલમાં પ્રતિ લિટરે ₹2.71 નો તોતિંગ વધારો કરવામાં આવ્યો છે. આ નવી કિંમતો 25 મેની સવારે 6 વાગ્યાથી દેશભરમાં લાગુ થઈ ગઈ છે.

'પડતા પર પાટુ'
આ આંચકાજનક વધારા બાદ દેશની રાજધાની દિલ્હી સહિત તમામ મુખ્ય મહાનગરોમાં પેટ્રોલ અને ડિઝલના ભાવ સર્વોચ્ચ સપાટીએ પહોંચી ગયા છે. દિલ્હીમાં હવે એક લિટર પેટ્રોલ ખરીદવા માટે ગ્રાહકોએ ₹102.12 ચૂકવવા પડશે, જ્યારે ડિઝલની કિંમત વધીને ₹95.20 પ્રતિ લિટર થઈ ગઈ છે. છેલ્લા ગણતરીના દિવસોથી સામાન્ય માણસ મોંઘવારીના જે ડામ સહન કરી રહ્યો હતો, તેમાં આ ભાવવધારાએ પડતા પર પાટુ જેવું કામ કર્યું છે.

મે મહિનામાં જ ચોથી વખત વધ્યા પેટ્રોલ-ડિઝલના ભાવ
દેશમાં ઈંધણની કિંમતોમાં આ ચાલુ મહિનાનો ચોથો અને સૌથી મોટો વધારો છે. જો છેલ્લા 10 દિવસના આંકડા પર નજર કરીએ તો, પેટ્રોલ અને ડિઝલના ભાવમાં પ્રતિ લિટર ₹7.50 થી લઈને ₹8 સુધીનો તોતિંગ વધારો થઈ ચૂક્યો છે. આ અગાઉ તેલ કંપનીઓએ 15 મેના રોજ કિંમતોમાં ₹3 પ્રતિ લિટરનો સીધો વધારો કર્યો હતો. ત્યારબાદ 19 મેના રોજ પેટ્રોલ અને ડિઝલના ભાવમાં સરેરાશ 90 પૈસા વધારવામાં આવ્યા હતા. આ સિલસિલો અહીં જ ન અટકતા, 23 મેના રોજ ત્રીજી વખત પેટ્રોલના ભાવમાં 87 પૈસા પ્રતિ લિટર અને ડિઝલના ભાવમાં 91 પૈસા પ્રતિ લિટરનો વધારો ઝીંકાયો હતો. આમ, ગણતરીના દિવસોમાં જ ઇંધણના ભાવ આસમાને પહોંચી જતાં મધ્યમ વર્ગ માટે વાહન ચલાવવું પણ હવે આર્થિક રીતે બોજારૂપ બની રહ્યું છે.

શા માટે તેલ કંપનીઓ ભાવ વધાર્યા?
સરકારી અધિકારીઓ અને ઉદ્યોગ જગતના નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, આ આકરા વધારાનું મુખ્ય કારણ વૈશ્વિક સ્તરે સતત વધી રહેલો ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવ અને ઊર્જા બજારમાં ઉતાર-ચઢાવ છે. ખાસ કરીને ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ શરૂ થતા પહેલા આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ 70 ડોલરની આસપાસ હતા, જે હવે ઉછળીને 100 ડોલર પ્રતિ બેરલને પાર પહોંચી ગયા છે. ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું લગભગ 90% ક્રૂડ વિદેશોમાંથી આયાત કરે છે, જેથી આયાત ખર્ચમાં થયેલો આ મસમોટો વધારો સીધો દેશના બજાર પર અસર કરે છે. પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયના સંયુક્ત સચિવ સુજાતા શર્માના જણાવ્યા અનુસાર, ઇન્ડિયન ઓઇલ, ભારત પેટ્રોલિયમ અને હિન્દુસ્તાન પેટ્રોલિયમ જેવી સરકારી કંપનીઓ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલની ઊંચી કિંમતોને કારણે ભારે ખોટમાં ચાલી રહી હતી. કંપનીઓને પેટ્રોલ, ડિઝલ અને એલપીજીના વેચાણ પર દર મહિને લગભગ ₹30,000 કરોડનું નુકસાન થઈ રહ્યું હતું. આ નુકસાનની ભરપાઈ કરવા અને દેશમાં ઈંધણનો પુરવઠો સ્થિર રાખવા માટે કંપનીઓ પાસે ભાવવધારો કરવા સિવાય કોઈ વિકલ્પ બચ્યો ન હતો.

ચૂંટણી પહેલા સરકારે આપી હતી રાહત
અહીં ઉલ્લેખનીય છે કે, દેશમાં પેટ્રોલ અને ડિઝલના ભાવ માર્ચ 2024 થી લાંબા સમય સુધી સ્થિર રાખવામાં આવ્યા હતા. લોકસભા ચૂંટણી 2024 ના ઠીક પહેલા સરકારે સામાન્ય જનતાને મોટી રાહત આપતા ભાવમાં ₹2 પ્રતિ લિટરનો ઘટાડો કર્યો હતો. તકનીકી રીતે જોતાં, ભારતમાં ઇંધણના ભાવ નિયંત્રણમુક્ત છે અને કંપનીઓ આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડની 15 દિવસની સરેરાશ કિંમતના આધારે ‘ડેઇલી પ્રાઇસ રિવિઝન’ એટલે કે ડાયનેમિક પ્રાઇસિંગ સિસ્ટમ હેઠળ દરરોજ સવારે 6 વાગ્યે નવા ભાવ બદલી શકે છે, પરંતુ રાજકીય સંવેદનશીલતા અને ચૂંટણીના માહોલને કારણે લાંબા સમય સુધી આ ભાવોમાં કોઈ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો ન હતો. તે સમયે કિંમતોને સ્થિર રાખવા માટે કેન્દ્ર સરકારે સ્પેશિયલ એક્સાઇઝ ડ્યુટીમાં ₹10-10 નો ઘટાડો પણ કર્યો હતો, પરંતુ ક્રૂડની વર્તમાન તેજી સામે હવે તે રાહત પણ ટૂંકી પડી રહી છે.

સામાન્ય જનતા પર શું થશે આની વ્યાપક અસરો?
પેટ્રોલ અને ડિઝલ માત્ર વાહન ચલાવવા પૂરતા મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે દેશના અર્થતંત્રની કરોડરજ્જુ સમાન ટ્રાન્સપોર્ટેશન ક્ષેત્ર સાથે સીધા જોડાયેલા છે. નિષ્ણાતોના મતે, ડિઝલના ભાવમાં થયેલા આ સતત વધારાને કારણે આગામી દિવસોમાં ટ્રાન્સપોર્ટેશન અને લોજિસ્ટિક્સનો ખર્ચ ખૂબ વધી જશે, જેની સીધી અને આડકતરી અસર સામાન્ય નાગરિકોના રોજિંદા જીવન પર જોવા મળશે. ટ્રક, ટેમ્પો અને અન્ય કોમર્શિયલ વાહનોનું ભાડું વધી જશે. પરિણામે અન્ય રાજ્યો કે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાંથી શહેરો તરફ આવતી જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુઓ જેવી કે શાકભાજી, ફળો, દૂધ અને રાશન સામગ્રી મોંઘી થશે. ભારતીય ખેતી મોટેભાગે ડિઝલ સંચાલિત મશીનરી પર નિર્ભર છે. ટ્રેક્ટર અને પમ્પિંગ સેટ ચલાવવા માટે ખેડૂતોને હવે વધુ આર્થિક ખર્ચ કરવો પડશે, જે આખરે અનાજ અને પાકના ઉત્પાદન ખર્ચને વધારશે. ડિઝલ મોંઘું થતાં એસ.ટી. બસો, ખાનગી લક્ઝરી બસો, સ્કૂલ બસો અને ઓટોરિક્ષાના ભાડામાં પણ આગામી દિવસોમાં વધારો ઝીંકાય તેવી પૂરેપૂરી સંભાવના છે, જે રોજિંદા મુસાફરો અને વિદ્યાર્થીઓના ખિસ્સા પર સીધો બોજો નાખશે.

બેઝ પ્રાઇસથી ગ્રાહક સુધી પહોંચતા આ રીતે બદલાય છે ગણિત
ઘણા ગ્રાહકોને પ્રશ્ન થાય છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય માર્કેટના ભાવ અને આપણા સુધી પહોંચતા ભાવમાં આટલો મોટો તફાવત કેમ હોય છે? વાસ્તવમાં, ક્રૂડ ઓઇલની મૂળ કિંમત (બેઝ પ્રાઇસ) પર અનેક પ્રકારના ટેક્સ અને ચાર્જ ઉમેરાય છે. સૌથી પહેલા કાચા તેલને દેશની રિફાઇનરીઓમાં શુદ્ધ કરવાનો ખર્ચ અને કંપનીઓનું માર્જિન ઉમેરાય છે. ત્યારબાદ તેના પર કેન્દ્ર સરકારની ફિક્સ એક્સાઇઝ ડ્યુટી (ઉત્પાદન શુલ્ક) અને રોડ સેસ લાગે છે. આ પ્રક્રિયા પછી પેટ્રોલ પંપ માલિકો (ડીલર્સ) નું કમિશન ઉમેરાય છે અને સૌથી છેલ્લે રાજ્ય સરકારો પોતાના સ્તરે વેટ (VAT) અથવા લોકલ સેલ્સ ટેક્સ વસૂલે છે. દરેક રાજ્યના વેટના દરો અલગ હોવાથી અલગ-અલગ શહેરોમાં કિંમતો પણ જુદી-જુદી હોય છે. હાલમાં જો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલની કિંમતો લાંબા સમય સુધી 100 ડોલરની ઉપર જળવાઈ રહેશે, તો આગામી દિવસોમાં તેલ કંપનીઓ નુકસાનથી બચવા માટે પેટ્રોલ-ડિઝલના ભાવ હજુ પણ વધારે તેવી આશંકા સેવાઈ રહી છે.