કૈલાશ માનસરોવરનો જૂનો પગપાળા માર્ગ લુપ્ત થયો

કૈલાસ માનસરોવર યાત્રાનો પરંપરાગત 400 કિલોમીટર લાંબો પગપાળા માર્ગ હવે ધીમે ધીમે ઇતિહાસના પાનાઓમાં સમાઈ રહ્યો છે. આ માર્ગ પર ક્યારેક ભક્તોના પગલાં અને ‘હર-હર મહાદેવ’ના જયઘોષથી ગુંજતા હતા, પરંતુ હવે તે ક્યાંક નવા રસ્તાઓના નિર્માણમાં કપાઈ ગયો છે તો ક્યાંક ગાઢ જંગલોમાં ખોવાઈ ગયો છે. યાત્રીઓ અને વેપારીઓના આરામ માટે બનેલી લગભગ 500થી વધુ ધર્મશાળાઓ પણ મોટાભાગે ખંડેરમાં ફેરવાઈ ગઈ છે. કલ્ચરલ એક્સપર્ટ્સ અને પર્યાવરણવિદોના મતે, આ માર્ગ માત્ર ધાર્મિક જ નહીં, પરંતુ ઐતિહાસિક, સાંસ્કૃતિક અને પર્યાવરણીય વારસો છે, જેનું તાત્કાલિક સંરક્ષણ કરવું જરૂરી છે, નહીં તો તેનું અસ્તિત્વ જ જોખમમાં મુકાઈ જશે.

કૈલાસ માનસરોવર યાત્રા હિંદુઓ, બૌદ્ધો, જૈનો અને બોન ધર્મના અનુયાયીઓ માટે પવિત્ર છે. આ યાત્રા માત્ર આધ્યાત્મિક જ નહીં, પરંતુ પર્યાવરણીય અને સાંસ્કૃતિક મહત્વ પણ ધરાવે છે. રસ્તાઓ ન હોવાના સમયમાં, શ્રદ્ધાળુઓ હલ્દ્વાનીના કાઠગોદામથી અલ્મોડા, બાગેશ્વર કે તનકપુર-ચંપાવત થઈને પિથોરાગઢ પહોંચતા હતા. ત્યાંથી અસ્કોટ, ધારચુલા અને ગુંજીના રસ્તે લિપુલેખ ઘાટથી તિબેટ (ચીન)માં પ્રવેશ કરતા હતા. આ માર્ગ પર પહાડો, નદીઓ અને જંગલો વચ્ચેથી પસાર થતા યાત્રીઓની શારીરિક અને માનસિક પરીક્ષા થતી હતી. આ માર્ગનું ધાર્મિક મહત્વ ઉપરાંત તે ભારત-તિબેટ વેપારનું મુખ્ય માર્ગ પણ હતું.

આ માર્ગનું સંરક્ષણ કરવા માટે ‘ક્લીન કૈલાસ કેમ્પેઈન’ જેવા અભિયાનો ચલાવવામાં આવી રહ્યા છે, જેમાં પર્યાવરણીય સંતુલન જાળવવા અને કચરાનું વ્યવસ્થાપન કરવા પર ભાર મૂકવામાં આવે છે. આ અભિયાનોમાં યાત્રીઓને પર્યાવરણને હાનિ ન પહોંચાડવા અને સ્થાનિક સમુદાયોના આદર કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. તાજેતરમાં, ICIMOD જેવી સંસ્થાઓએ આ વિસ્તારની ટ્રાન્સબાઉન્ડરી પર્યાવરણીય સુરક્ષા પર અભ્યાસ કર્યા છે, જેમાં પરંપરાગત પશુપાલન અને વેપાર માર્ગોના અદૃશ્ય થવાના કારણોને રોકવા માટેના પગલાં સૂચવવામાં આવ્યા છે.

હવે 3 પોઈન્ટ્સમાં જાણો આખરે શા માટે સંકોચાઈ રહ્યો છે માર્ગ…

1. રસ્તો બનતા પહેલા આ જ એકમાત્ર માર્ગ હતો: જ્યારે કુમાઉંનો પહાડી વિસ્તાર રસ્તા સાથે જોડાયેલો ન હતો, ત્યારે કૈલાસ યાત્રા સંપૂર્ણપણે પગપાળા થતી હતી. લગભગ 400 કિલોમીટર લાંબા આ દુર્ગમ માર્ગ પર પહાડો, નદીઓ અને ગાઢ જંગલો યાત્રીઓની પરીક્ષા લેતા હતા. આ માર્ગ પર યાત્રીઓને આરામ આપવા માટે ધર્મશાળાઓ બનાવવામાં આવી હતી.
2. રસ્તાઓ વધ્યા, પગપાળા માર્ગો સંકોચાતા ગયા: 1960માં પિથોરાગઢ સુધી રોડ પહોંચ્યો અને 1970ના દાયકામાં તનકપુર-તવાઘાટ નેશનલ હાઈવે બન્યો. યાત્રીઓ ધારચુલા સુધી વાહન દ્વારા પહોંચવા લાગ્યા, પરંતુ આગળનો પ્રવાસ પગપાળા જ થતો હતો. પછીથી રોડ તવાઘાટ અને પછી નજંગ સુધી બની ગયો. દરેક નવા રોડ સેક્શન સાથે પગપાળા માર્ગ ટૂંકો થતો ગયો. 1990ના દાયકા સુધીમાં ટ્રાન્સબાઉન્ડરી પશુપાલન અને વેપાર પણ બંધ થઈ ગયા.
3. 2020 પછી પગપાળા માર્ગ ઇતિહાસ બનવા લાગ્યો: વર્ષ 2020માં સીમા સડક સંગઠન (BRO) એ રોડને સીધો લિપુલેખ ઘાટ સુધી જોડી દીધો, જેનું ઓનલાઈન ઉદ્ઘાટન તત્કાલીન રક્ષા મંત્રી રાજનાથ સિંહે કર્યું. દિલ્હીથી લિપુલેખ સુધી વાહનો પહોંચવા લાગ્યા અને પરંપરાગત પગપાળા માર્ગોનો ઉપયોગ લગભગ બંધ થઈ ગયો. ઘણી જગ્યાએ રસ્તાઓ રોડ નિર્માણમાં કપાઈ ગયા, જ્યારે કેટલાક ભાગોમાં હવે ફક્ત નિશાન જ બચ્યા છે. કોવિડ-19ને કારણે 2020થી 2025 સુધી યાત્રા બંધ રહી, જે 30 જૂન 2025થી ફરી શરૂ થઈ છે.

દાનવીર જસુલી દેવીએ બંધાવી હતી ધર્મશાળાઓ

ધારચુલાના દારમા વિસ્તારના દાતુ ગામની રહેવાસી જસુલી દેવી (જસુલી શૌક્યાણી તરીકે પણ ઓળખાતી) 19મી સદીની મહાન દાનવીર હતી. તેઓ રુંગ સમુદાયની હતી અને પતિ જમ્બુ સિંહના નિધન પછી તેમણે પોતાની અપાર સંપત્તિ ગંગામાં દાન કરવાનો નિર્ણય કર્યો હતો. પરંતુ અંગ્રેજ અધિકારીઓએ તેમને જનહિતમાં વાપરવાની સલાહ આપી. આ પછી જસુલી દેવીએ ઉત્તરાખંડ, નેપાળ અને તિબેટમાં 300થી વધુ ધર્મશાળાઓ બંધાવી. આમાંથી ઘણી કૈલાસ માનસરોવર યાત્રા માર્ગ પર છે. આજે લોકો તેમને દાનવીર જસુલી દેવી બુઢી સૌક્યાણીના નામથી યાદ કરે છે. 2021માં તેમના મૃત્યુના એક સદી અને અડધી સદી પછી, તેમની ધર્મશાળાઓના રિસ્ટોરેશનના પ્રયાસો શરૂ કરવામાં આવ્યા છે, જેમાં સતગઢ અને અન્ય સ્થળોની ધર્મશાળાઓનું સમારકામ કરવામાં આવી રહ્યું છે.

ઉપયોગ બંધ થવાથી હવે ગણ્યા-ગાંઠ્યા જ બચ્યા છે

લગભગ 1900ની આસપાસ આ યાત્રા માર્ગ પર લગભગ 500 ધર્મશાળાઓ બનાવવામાં આવી હતી, જ્યાં કૈલાસ યાત્રીઓ અને વેપારીઓ આરામ કરતા હતા. રસ્તો બન્યા પછી તેમનો ઉપયોગ બંધ થઈ ગયો અને હવે બહુ ઓછી ધર્મશાળાઓ સુરક્ષિત બચી છે. ધારચુલા-પિથોરાગઢ-તનકપુર નેશનલ હાઈવે પર કનાલીછીનાના સતગઢ ગામની ધર્મશાળા હજુ સારી સ્થિતિમાં છે. પિથોરાગઢ-ચંડાક પગપાળા માર્ગની એક ધર્મશાળાનું હાલમાં નગર નિગમે સમારકામ કરાવ્યું છે, જ્યારે બાકીની મોટાભાગની ખંડેર બની ગઈ છે. દારમા ઘાટીમાં દાતુ ગામ પાસે જસુલી દેવીની પ્રતિમા પાસે એક નાની ધર્મશાળા છે, જે આદિ કૈલાસ યાત્રા માર્ગ પર છે.

‘આ માર્ગ માત્ર રસ્તો નથી, વારસો છે’

પિથોરાગઢના કલ્ચરલ એક્સપર્ટ બદ્રી દત્ત કસનિયાલ કહે છે કે કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા માર્ગનું ધાર્મિક, આધ્યાત્મિક અને ઐતિહાસિક મહત્વ છે. હજારો શ્રદ્ધાળુઓ સદીઓથી આ જ રસ્તેથી યાત્રા કરતા રહ્યા છે. આ માર્ગ એક વારસા સમાન છે, જેને સંરક્ષિત કરવો જોઈએ જેથી આવનારી પેઢીઓ તેનો વારસો જાણી શકે.

યાત્રા પાંચ પડાવોમાં પૂરી થતી હતી

આધાર શિબિર ધારચુલાથી વાહન દ્વારા નજંગ પહોંચ્યા પછી યાત્રીઓ માલપા થઈને બુંદી જતા હતા. અહીં પડાવ પછી યાત્રા છિયાલેખ, ગર્બ્યાંગ થઈને ગુંજી પહોંચતી હતી, જ્યાં બે દિવસ રોકાઈને મેડિકલ તપાસ કરાવવામાં આવતી હતી. મંજૂરી મળ્યા પછી યાત્રીઓ કાલાપાની અને પછી અંતિમ પડાવ નાવિઢાંગ પહોંચતા હતા. અહીંથી લિપુલેખ પાર કર્યા પછી ભારતીય સુરક્ષા દળો યાત્રીઓને ચીનના અધિકારીઓને સોંપતા હતા.

1962ના યુદ્ધ સુધી કોઈ રોકટોક નહોતી

વર્ષ 1962 સુધી કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા પર કોઈ રોકટોક નહોતી. ભારતમાંથી હજારો શ્રદ્ધાળુઓ આ યાત્રા પર જતા હતા અને તિબેટના તકલાકોટ અને ભારતના ગુંજી બજારો વચ્ચે વેપાર પણ થતો હતો. ભારત-ચીન યુદ્ધ પછી યાત્રા અને વેપાર બંધ થઈ ગયા. વર્ષ 1981માં યાત્રા ફરી શરૂ થઈ અને 1992માં ભારત-ચીન વેપાર પણ ફરી શરૂ થયો.

હાલમાં, યાત્રા 2025માં પાંચ વર્ષના વિરામ પછી ફરી શરૂ થઈ છે, પરંતુ પરંપરાગત માર્ગના સંરક્ષણ માટે વધુ પ્રયાસોની જરૂર છે. સરકાર અને સ્થાનિક સંસ્થાઓને આ વારસાને બચાવવા માટે વધુ પગલાં લેવા જોઈએ.