સિંધુ જળ સંધિ બાદ ચેનાબ નદી પર ભારતનો મેગા પ્લાન

ભારત સરકારે સિંધુ જળ સંધિને અભરાઈએ ચઢાવ્યા બાદ પાકિસ્તાનને વધુ એક ચોતરફી ઝટકો આપવાની તૈયારી કરી લીધી છે. જમ્મુ-કાશ્મીરના ઉધમપુર અને રામબન જિલ્લામાં ચેનાબ નદી પર મહત્વકાંક્ષી 'સાવલકોટ જળવિદ્યુત પરિયોજના'નું કામ હવે વેગ પકડશે. નેશનલ હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પાવર કોર્પોરેશન (NHPC) એ 5 ફેબ્રુઆરીના રોજ આ મેગા પ્રોજેક્ટના નિર્માણ માટે કંપનીઓને આમંત્રિત કરી છે, જેની અંદાજિત કિંમત ₹5,129 કરોડ છે. 

પરિયોજના બે તબક્કામાં પૂર્ણ કરાશે

આ પરિયોજના બે તબક્કામાં પૂર્ણ કરવામાં આવશે, જેમાં પ્રથમ તબક્કામાં 1,406 મેગાવોટ અને બીજા તબક્કામાં 450 મેગાવોટ વીજળીનું ઉત્પાદન થશે. ચેનાબ નદી પર બાગલીહાર પ્રોજેક્ટની નીચે અને સલાલ ડેમની ઉપર સ્થિત આ પરિયોજના ‘રન ઓફ ધ રિવર’ પ્રકારની હશે, જેમાં પાણીનો મોટો સંગ્રહ કરવાને બદલે વહેતા પાણીમાંથી વીજળી પેદા કરવામાં આવશે. પર્યાવરણ મંત્રાલયે અગાઉ જ આ પ્રોજેક્ટને મંજૂરી આપી દીધી હતી અને હવે તેના નિર્માણ માટે બિડ મંગાવવામાં આવી છે, જે આગામી 9 વર્ષમાં પૂર્ણ થવાની ધારણા છે.

ભારતે તમામ આપત્તિઓને ફગાવી

ચેનાબ નદી પર ભારત માત્ર સાવલકોટ જ નહીં પરંતુ અન્ય ચાર મોટા ડેમ પણ ઝડપથી પૂર્ણ કરવાના મિશન પર છે. કેન્દ્ર સરકારે પાકલ ડુલ અને કિરૂ પ્રોજેક્ટ્સ ડિસેમ્બર 2026 સુધીમાં અને ક્વાર પ્રોજેક્ટ માર્ચ 2028 સુધીમાં પૂર્ણ કરવાના કડક નિર્દેશો આપ્યા છે. આ પૈકી કિશ્તવાડમાં આવેલી પાકલ ડુલ પરિયોજના ચેનાબ બેસિનની સૌથી મોટી પરિયોજના છે, જેની ઉંચાઈ 167 મીટર છે, જે તેને ભારતનો સૌથી ઊંચો ડેમ બનાવે છે. આ ભારતની એવી પ્રથમ સ્ટોરેજ પરિયોજના છે જે પશ્ચિમની નદીઓ પર બની છે જેનું પાણી પાકિસ્તાન જાય છે. સિંધુ જળ સંધિ સ્થગિત થયા બાદ ભારતે પાકલ ડુલને ડિસેમ્બર 2026 સુધીમાં ચાલુ કરવાનો આદેશ આપ્યો છે, જેનાથી ભારતને વીજળીની સાથે પાણીના પ્રવાહને નિયંત્રિત કરવાની વ્યૂહાત્મક શક્તિ પણ મળશે. આ ઉપરાંત રતલે ડેમનું કામ પણ પૂરજોશમાં ચાલી રહ્યું છે, જેની સામે પાકિસ્તાન વર્ષોથી વાંધો ઉઠાવી રહ્યું છે, પરંતુ ભારતે તમામ આપત્તિઓને ફગાવીને નિર્માણ કાર્ય આગળ વધાર્યું છે.

ભારતની આ હિલચાલથી પાકિસ્તાનની ચિંતામાં વધારો

પાકિસ્તાન માટે ચેનાબ નદી તેની જીવનરેખા સમાન છે અને ભારતની આ હિલચાલથી તેની ચિંતામાં ધરખમ વધારો થયો છે. પાકિસ્તાનનું અંદાજે 75% પાણી તે પશ્ચિમની નદીઓમાંથી આવે છે જે ભારતમાંથી વહે છે અને તેની 90% થી વધુ ખેતી આ સિંધુ બેસિન પર નિર્ભર છે. પાકિસ્તાનના 10 માંથી 9 લોકો એવા પાણી પર નિર્ભર છે જે ભારતની ધરતી પરથી થઈને વહે છે. તાજેતરમાં પહલગામ હુમલા બાદ ભારતે સિંધુ જળ સંધિ સંબંધિત તમામ બેઠકોનો બહિષ્કાર કર્યો છે, જે પાકિસ્તાન માટે જોખમની ઘંટડી છે. ભારત હવે દુલહસ્તી સ્ટેજ-2 પર પણ આગળ વધી રહ્યું છે. પાકિસ્તાનને ડર છે કે ભારતના આ ડેમ પ્રોજેક્ટ્સથી તેના કૃષિ ક્ષેત્ર અને પાણીના પુરવઠા પર ભારતનું નિયંત્રણ આવી જશે, જે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પાકિસ્તાન માટે એક મોટો રાજદ્વારી અને આર્થિક ફટકો સાબિત થશે.