ઉત્તરાયણ એ માત્ર આકાશમાં ઉડતા રંગબેરંગી પતંગોનો ઉત્સવ નથી, પરંતુ તે ભારતીય સંસ્કૃતિ, આયુર્વેદ અને પરંપરાઓનો સુંદર સમન્વય છે. જ્યારે સૂર્ય દેવ મકર રાશિમાં પ્રવેશ કરી ઉત્તર દિશા તરફ ગતિ કરે છે, ત્યારે તેને મકરસંક્રાંતિ અથવા ઉત્તરાયણ કહેવામાં આવે છે. આ પવિત્ર પર્વ પર તલનું મહત્વ અનેકગણું વધી જાય છે. શાસ્ત્રોથી લઈને આધુનિક વિજ્ઞાન સુધી, આ દિવસે તલના ઉપયોગને અત્યંત લાભદાયી માનવામાં આવ્યો છે.
શરીરને ઋતુ અનુસાર જરૂરી પોષણ મળે
ઋતુ પરિવર્તનની દૃષ્ટિએ જોઈએ તો, ઉત્તરાયણનો સમય કડકડતી ઠંડીનો હોય છે. આ સમયે તલનું મહત્વ તેના ઉષ્ણ પ્રકૃતિને કારણે વધી જાય છે. આયુર્વેદ અનુસાર તલ ગરમ હોય છે, જે શિયાળામાં શરીરનું તાપમાન જાળવી રાખવામાં અને આંતરિક ગરમી પૂરી પાડવામાં મદદ કરે છે. તલમાં ભરપૂર માત્રામાં કેલ્શિયમ, આયર્ન, પ્રોટીન અને હેલ્ધી ફેટ્સ હોય છે, જે હાડકાંને મજબૂત બનાવે છે અને પાચનશક્તિમાં વધારો કરે છે. એટલે જ ગુજરાતમાં આ દિવસે તલના લાડવા, ચીકી અને ઊંધિયું જેવી વાનગીઓ આરોગવાની પરંપરા છે, જેથી શરીરને ઋતુ અનુસાર જરૂરી પોષણ મળી રહે.
તલનું દાન અશ્વમેધ યજ્ઞ જેટલું પુણ્ય આપે
ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક દૃષ્ટિકોણથી પણ તલનું મહત્વ અપાર છે. હિન્દુ ધર્મમાં તલને અત્યંત પવિત્ર માનવામાં આવે છે. માન્યતા છે કે, તલનો ઉપયોગ કરવાથી અને તેનું દાન કરવાથી અજાણતા થયેલા પાપોમાંથી મુક્તિ મળે છે અને નકારાત્મક ઊર્જાનો નાશ થાય છે. પૂજા-પાઠ અને હવનમાં પણ તલનો પ્રયોગ શુદ્ધિ માટે કરવામાં આવે છે. પુરાણોમાં ઉલ્લેખ છે કે, મકરસંક્રાંતિના દિવસે તલના પાણીથી સ્નાન કરવું અને તલનું દાન કરવું એ અશ્વમેધ યજ્ઞ જેટલું પુણ્ય આપે છે.
લોકો ગરીબો અને જરૂરિયાતમંદોને દાન કરે
દાનની પરંપરા એ ઉત્તરાયણનો આત્મા છે. આ દિવસે કરવામાં આવતું દાન અક્ષય પુણ્ય અપાવે છે. લોકો ગરીબો અને જરૂરિયાતમંદોને તલ, ગોળ, અનાજ અને ગરમ વસ્ત્રોનું દાન કરે છે. તલનું મહત્વ સમજતા લોકો આ દિવસે ગાયોને ઘાસચારો પણ ખવડાવે છે. આ પરંપરા પાછળનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સમાજમાં કરુણા અને વહેંચણીની ભાવના જગાડવાનો છે. ઠંડીમાં ઠરતા લોકોની સેવા કરવી એ જ સાચો ધર્મ છે.

તલ ખાવા અને દાન કરવા પાછળ સ્વાસ્થ્ય વર્ધક વૈજ્ઞાનિક કારણો અને પુણ્ય પ્રાપ્તિના રહસ્યો

January 13, 2026 | 21:57 IST