એક સમયે સાતેય દિવસ કામ! ભારતમાં રવિવારની રજા ક્યારથી શરૂ થઈ?

History of Sunday Holiday and 5-Day Work Week in India: ભારતમાં સરકારી બેન્કોના આશરે 8 લાખ કર્મચારીઓ તમામ શનિવાર અને રવિવારે રજા સાથે પાંચ દિવસનું સપ્તાહ કરવાની માંગ કરી રહ્યા છે. હાલમાં બેન્ક કર્મચારીઓ પાંચ દિવસના કામકાજના સપ્તાહની માંગ સાથે હડતાળ કરી રહ્યા છે. આ ચર્ચા વચ્ચે ભારતમાં રવિવારની રજા અને પાંચ દિવસના સપ્તાહની શરૂઆત ક્યારે અને કેવી રીતે થઈ તે જાણવું રસપ્રદ છે. એક સમાચાર પત્રના અહેવાલ મુજબ, 136 વર્ષ પહેલા ભારતમાં ખાસ કરીને શ્રમજીવીઓ માટે અઠવાડિયાના સાતેય દિવસ કામ કરવું પડતું હતું. તે સમયે રવિવાર સહિત કોઈ નિયમિત રજાની વ્યવસ્થા નહોતી. સમય જતાં રવિવારની રજા, 8 કલાકના કામકાજ અને પાંચ દિવસના સપ્તાહ જેવી વ્યવસ્થાઓ અમલમાં આવી.

રવિવારની રજા માટે નારાયણ લોખંડેનો સંઘર્ષ
અહેવાલ મુજબ, ઈ.સ. 1844માં સ્કૂલોમાં દર રવિવારે રજા શરૂ કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ મજૂર નેતા નારાયણ લોખંડેએ કામદારો માટે રવિવારની રજાની માંગ સાથે સાત વર્ષ સુધી સંઘર્ષ કર્યો હતો. આ સંઘર્ષ બાદ અંગ્રેજોએ 10 જૂન 1890થી તમામ કર્મચારીઓ માટે રવિવારની રજા જાહેર કરી હતી. ત્યારથી ભારતમાં Sunday Holiday એટલે કે રવિવારની રજાની પરંપરા શરૂ થઈ હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે.

1940માં 8 કલાકના કામનો નિયમ
ભારતમાં કામકાજના કલાકોમાં પણ સમય સાથે ફેરફાર થયો હતો. અહેવાલ મુજબ, વર્ષ 1940માં ડો. બાબાસાહેબ આંબેડકરના પ્રયાસોથી મજૂરો માટે 8 કલાકના કામનો સમય નક્કી કરવામાં આવ્યો હતો. આ નિયમને ફેક્ટરી એક્ટમાં કાનૂની માન્યતા આપવામાં આવી હતી.

1985માં પાંચ દિવસના સપ્તાહની શરૂઆત
અહેવાલ મુજબ, 21 મે 1985ના રોજ માનવ સંસાધન અને તાલીમ મંત્રાલયે મેમોરેન્ડમ જાહેર કર્યું હતું. તેમાં મંત્રાલયોમાં સવારે 9થી સાંજે 5 વાગ્યા સુધીનો કામકાજનો સમય નક્કી કરવામાં આવ્યો હતો અને બપોરે 1થી 2 દરમિયાન લંચ બ્રેકની જોગવાઈ કરવામાં આવી હતી. અન્ય કચેરીઓ માટે સવારે 10થી સાંજે 6 વાગ્યા સુધીનો કામકાજનો સમય નક્કી કરવામાં આવ્યો હતો. આ સાથે શનિવારની રજા અને પાંચ દિવસના કામકાજના સપ્તાહની શરૂઆત થઈ હતી.

સરકારી બેન્કોમાં પાંચ દિવસના સપ્તાહની માંગ
હાલમાં સરકારી બેન્કોના આશરે 8 લાખ કર્મચારીઓ મહિનાના બીજા અને ચોથા શનિવારને બદલે તમામ શનિવાર અને રવિવારે રજા આપવાની માંગ કરી રહ્યા છે. કર્મચારીઓ પાંચ દિવસના સપ્તાહની માંગ કરી રહ્યા છે. રિઝર્વ બેન્કમાં પાંચ દિવસનું સપ્તાહ હોવાથી બેન્ક કર્મચારીઓ પણ તેનો હવાલો આપીને તમામ શનિવાર અને રવિવારે રજા સાથે પાંચ દિવસના કામકાજના સપ્તાહની માંગ કરી રહ્યા છે.

ગુજરાતની સરકારી કચેરીઓમાં કામકાજનો સમય
અહેવાલ મુજબ, ગુજરાતમાં સરકારી કચેરીઓમાં સવારે 10:30થી સાંજે 6:10 સુધીનો કામકાજનો સમય છે અને બપોરે 2થી 2:30 સુધી રિસેસ હોય છે. ફેસ ડિટેક્ટર અમલી બન્યા બાદ પણ રિસેસ દરમિયાન કર્મચારીઓ ક્યારે જાય છે અને ક્યારે પરત આવે છે તેનું મોનીટરીંગ થતું ન હોવાનો અહેવાલમાં ઉલ્લેખ છે. બેન્કો સહિત સરકારી કચેરીઓમાં કામગીરી વધી રહી છે. જનધન ખાતા સહિતની કામગીરી વધવાની સાથે સરકારી ભરતીમાં ઘટાડો અને ખાનગીકરણ વધવાના મુદ્દાઓનો પણ અહેવાલમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.

ઓનલાઈન સરકારી કામગીરી અને સર્વર ડાઉનનો પ્રશ્ન
સરકારી કામગીરીમાં ઓનલાઈન કામકાજ વધવાથી સ્ટાફની જરૂરિયાત ઘટી શકે છે. જોકે, ઓનલાઈન કામગીરી દરમિયાન સર્વર ડાઉન જેવી સમસ્યાઓ પણ સર્જાતી રહે છે. અહેવાલ મુજબ, ઓનલાઈન કામકાજ વધુ વધારવા માટે સરકારી શિક્ષણ સાર્વત્રિક, સસ્તુ, સુગમ અને સારું બને તેમજ લોકો ડિજિટલ વ્યવસ્થાથી વધુ ટેવાય તે જરૂરી છે. રવિવારની રજાથી લઈને પાંચ દિવસના સપ્તાહ સુધીનો આ બદલાવ કામકાજની વ્યવસ્થામાં આવેલા લાંબા સમયના પરિવર્તનને દર્શાવે છે.