કલ્પસર યોજના ફરી ચર્ચામાં, હવે ખેડૂતોને કેટલા વર્ષ જોવી પડશે રાહ?

Kalpasar Project Gulf of Khambhat: ગુજરાતની મહત્વાકાંક્ષી કલ્પસર યોજના ફરી એકવાર ચર્ચામાં છે. ખંભાતના અખાતમાં વિશાળ મીઠા પાણીનું જળાશય અને દરિયાઈ બંધ બનાવવાના હેતુ સાથે વર્ષોથી ચાલી રહેલો આ કલ્પસર પ્રોજેક્ટ હવે ટેક્નિકલ સહકાર અને પર્યાવરણીય મંજૂરીની પ્રક્રિયાના કારણે ફરી આગળ વધતો જોવા મળી રહ્યો છે. જોકે, ગુજરાત સરકારના જણાવ્યા મુજબ જરૂરી મંજૂરીઓ મળ્યા બાદ પ્રોજેક્ટનું બાંધકામ પૂર્ણ કરવામાં આશરે 8 વર્ષ લાગી શકે છે. એટલે સૌરાષ્ટ્ર અને મધ્ય ગુજરાતના ખેડૂતો માટે કલ્પસર યોજનાના સિંચાઈ પાણીનો લાભ હજુ લાંબી પ્રક્રિયા બાદ મળી શકે છે.

કલ્પસર યોજના શું છે?
કલ્પસર યોજના એટલે Gulf of Khambhat Development Project. તેનો મુખ્ય હેતુ ખંભાતના અખાતમાં વિશાળ જળાશય ઊભું કરીને પાણીનો સંગ્રહ કરવાનો છે. પ્રસ્તાવિત યોજના દ્વારા સૌરાષ્ટ્ર અને મધ્ય ગુજરાતના વિસ્તારોમાં સિંચાઈ, પીવાના પાણી અને અન્ય પાણીની જરૂરિયાત પૂરી કરવાનો હેતુ છે. પ્રોજેક્ટ માટે વર્ષોથી હાઇડ્રોલોજી, દરિયાઈ પ્રવાહ, સેડિમેન્ટેશન, ભૂકંપ, પર્યાવરણ અને દરિયાઈ માળખાકીય વ્યવસ્થા સહિતના વિવિધ ટેક્નિકલ અભ્યાસ કરવામાં આવ્યા છે. ગુજરાત સરકારના દસ્તાવેજોમાં પણ કલ્પસર માટે લાંબા સમયથી વિવિધ મોડેલ અભ્યાસ અને ટેક્નિકલ તપાસ હાથ ધરાયેલી હોવાનું નોંધાયું છે.

DPR કયા તબક્કે છે?
કલ્પસર પ્રોજેક્ટના અમલીકરણ માટે Detailed Project Report એટલે કે DPR મહત્વનો તબક્કો છે. ફેબ્રુઆરી 2026માં ગુજરાત સરકારે વિધાનસભામાં જણાવ્યું હતું કે કલ્પસર યોજનાનો DPR અંતિમ તબક્કામાં છે. DPR પૂર્ણ થયા બાદ રાજ્ય અને કેન્દ્ર સરકારની જરૂરી મંજૂરીઓ મેળવવાની પ્રક્રિયા આગળ વધશે. સરકારે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે જરૂરી મંજૂરીઓ બાદ પ્રોજેક્ટ પૂર્ણ કરવામાં 8 વર્ષ લાગી શકે છે. આ ઉપરાંત મે 2026માં ગુજરાત સરકારે કલ્પસર પ્રોજેક્ટ માટે પર્યાવરણીય મંજૂરી મેળવવાની ઔપચારિક પ્રક્રિયા શરૂ કરી હતી. પ્રોજેક્ટની અંદાજિત કિંમત રૂ.1.33 લાખ કરોડ હોવાનું પણ અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.

ભારત-નેધરલેન્ડ્સનો ટેક્નિકલ સહકાર
કલ્પસર યોજનાને આગળ વધારવા માટે 24 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ ભારત અને નેધરલેન્ડ્સ વચ્ચે ટેક્નિકલ સહકારના બે MoU થયા છે. આ કરારો Central Water Commission, ગુજરાત સરકારના કલ્પસર વિભાગ અને નેધરલેન્ડ્સની Deltares તથા TU Delft વચ્ચે થયા છે. આ ટેક્નિકલ સહકારમાં હાઇડ્રોલિક અને હાઇડ્રોલોજિકલ મોડેલિંગ, દરિયાઈ અને માળખાકીય એન્જિનિયરિંગ, ક્લાઇમેટ રેઝિલિયન્સ, ટેક્નિકલ રિવ્યૂ, ક્ષમતા નિર્માણ અને આધુનિક ડિજિટલ ટેક્નોલોજીનો સમાવેશ થાય છે. નેધરલેન્ડ્સના Afsluitdijkના અનુભવમાંથી પણ કલ્પસર પ્રોજેક્ટ માટે ટેક્નિકલ જ્ઞાન મેળવવાની દિશામાં કામ થશે.

ખેડૂતોને સિંચાઈનું પાણી ક્યારે મળશે?
કલ્પસર યોજના સાકાર થાય તો સૌરાષ્ટ્ર અને મધ્ય ગુજરાતના પાણી વ્યવસ્થાપનમાં મોટો ફેરફાર લાવવાનો હેતુ છે. ખાસ કરીને સિંચાઈ માટે પાણીની ઉપલબ્ધતા વધારવાની યોજના હોવાથી ખેડૂતોની નજર આ પ્રોજેક્ટની પ્રગતિ પર છે. હાલમાં DPR, પર્યાવરણીય અભ્યાસ, ટેક્નિકલ સહકાર અને વિવિધ સરકારી મંજૂરીઓ જેવી પ્રક્રિયા આગળ વધી રહી છે. તેથી કલ્પસર યોજના ક્યારે વાસ્તવિક બાંધકામના તબક્કામાં પહોંચશે અને ખેડૂતોને સિંચાઈના પાણીનો લાભ ક્યારે મળશે તે આગામી મંજૂરીઓ અને બાંધકામની ગતિ પર નિર્ભર રહેશે.