વિશ્વ કઠોળ દિવસઃ ગુજરાતમાંથી કઠોળની નિકાસ વધીને 2.47 લાખ ટન થઈ

10 ફેબ્રુઆરીને ‘વિશ્વ કઠોળ દિવસ’ તરીકે ઉજવણી કરવામાં આવે છે. એપ્રિલ 2024થી જાન્યુઆરી 2025 સુધીના સમયગાળા દરમિયાન ગુજરાતમાં કઠોળ, ગુવાર ગમ અને ડેરી ઉત્પાદનોની નિકાસમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. એગ્રીકલ્ચરલ એન્ડ પ્રોસેસ્ડ ફૂડ પ્રોડક્ટ્સ એક્સપોર્ટ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (APEDA) ના અહેવાલ મુજબ આ સમયગાળા દરમિયાન 2,47,789 ટન કઠોળની નિકાસ થઈ છે. જે ગત વર્ષની સરખામણીએ બમણી છે. નિકાસકારોને ડોલરમાં ફાયદો થતાં નિકાસમાં વધારો થયો છે.

કઠોળની ખેતી અને ઉત્પાદકતાને પ્રોત્સાહન આપવા વિશ્વભરમાં 10 ફેબ્રુઆરીના દિવસને ‘વિશ્વ કઠોળ દિવસ’ તરીકે ઊજવવામાં આવે છે. વિશ્વમાં કઠોળના સૌથી મોટા ઉત્પાદક અને વપરાશકાર દેશ તરીકે ભારતે બજેટમાં તુવેર, અડદ અને મસૂર જેવા કઠોળના ઉત્પાદનમાં આત્મનિર્ભરતાને પ્રાથમિકતા આપી કઠોળના ઉત્પાદનને મજબૂત બનાવવા ભાર મૂક્યો છે.

પ્રતિ હેક્ટરે તુવેર અને ચણા અનુક્રમે 1163 કિગ્રા અને 1699 કિગ્રા ઉત્પાદન સાથે ગુજરાત દેશમાં પ્રથમ સ્થાન ધરાવે છે. આ ઉપરાંત મગ અને અડદના ઉત્પાદનમાં ગુજરાત દેશમાં પાંચમું સ્થાન ધરાવે છે, મગનું ઉત્પાદન 810 કિગ્રા પ્રતિ હેક્ટર અને અડદનું ઉત્પાદન 721 કિગ્રા પ્રતિ હેક્ટર છે. ગુજરાતમાં ચણા, મગ, અડદ, મઠ, તુવેર, ચોળા, વાલ, વટાણા વગેરે જેવા કઠોળનું વાવેતર થાય છે.

ગુજરાતમાં છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં કઠોળના વાવેતર વિસ્તારમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. કઠોળ હેઠળનો કુલ વિસ્તાર 2018-19 માં 6.62 લાખ હેક્ટરથી વધીને 2022-23 માં 13.10 લાખ હેક્ટર થયો છે. તેવી જ રીતે કઠોળના ઉત્પાદનમાં પણ ત્રણ ગણો વધારો નોંધાયો છે. કઠોળનું ઉત્પાદન 2018-19 માં 6.79 લાખ મેટ્રિક ટનથી વધીને 2022-23 માં 18.11 લાખ મેટ્રિક ટન થયું છે. જેમાં ચણા, મગ, મઠ અને અડદના ઉત્પાદનમાં નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ જોવા મળી છે. ચણાના વાવેતર અને ઉત્પાદનમાં અસાધારણ વૃદ્ધિ જોવા મળી છે. ચણાનો વાવેતર વિસ્તાર 2018-19માં 1.73 લાખ હેક્ટર હતો. તેમાં વધારો થઈને 2022-23માં 7.64 લાખ હેક્ટર થયો છે. આ સમયગાળા દરમિયાન ચણાનું ઉત્પાદન 2.35 લાખ મેટ્રિક ટનથી વધીને 12.98 લાખ મેટ્રિક ટન થયું છે.

વર્ષ 2020-21થી કઠોળના મુખ્ય પાકોના લઘુતમ ટેકાના ભાવો (MSP)માં સતત વધારો થયો છે. તુવેર (26%), મગ (21%), અડદ (23%), ચણા (11%) અને મસૂર (31%) થવાથી ખેડૂતોની કમાણીમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. રાષ્ટ્રીય ખાદ્ય સુરક્ષા મિશન (NFSM) હેઠળ ચણા, મગ, તુવેર અને અડદ જેવા કઠોળ પાક માટે સહાય પૂરી પાડવામાં આવે છે. જ્યારે કઠોળના બજારભાવ લઘુતમ ટેકાના ભાવો (MSP)થી નીચે જાય ત્યારે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા નિયુક્ત નોડલ એજન્સી દ્વારા ટેકાના ભાવે ખેડૂતો પાસેથી સીધી ખરીદી કરવામાં આવે છે. ગુજરાતની સિંચાઈ યોજનાઓએ કઠોળના ઉત્પાદનમાં થયેલા વધારામાં મુખ્ય ભૂમિકા નિભાવી છે. વર્ષ 2005-06 થી 2024-25 સુધી ટપક સિંચાઈ અને સ્પ્રિન્કલર જેવી સિંચાઈ પદ્ધતિના ઉપયોગથી 24,13,945 હેક્ટર જમીનને સિંચાઇ હેઠળ લાવવામાં આવી છે.